Digitized by the Internet Archive

in 2012 with funding from

Boston Library Consortium Member Libraries

http://www.archive.org/details/doctorisecstatic20deni

DOCTORIS ECSTATICI

DIONYSII CARTUSIANI OPERA OMNIA

T. 20.

IMPRIMATUR

Tornaci, 8a Septembris 1902. V. Cantineau, Canonicus, Censor librorum.

ZACH.L IRAAVVflSftEGOlRASCOftSVPER GETES.ETSAGlTfiSflmS CO/APUBOIN EIS DEY 3Z.

DOCTORIS ECSTATICI

D. DIONYSII

CARTUSIANI

OPERA OMNIA

IN UNUM CORPUS DIGESTA

AD FIDEM EDITIONUM COLONIENSIUM

CURA ET LABORE

MONACHORUM SACRI ORDINIS CARTUSIENSIS

FAVENTE PONT. MAX. LEONE XIII

IN IV LIBROS SENTENTIARUM (Liber I, Dist. 17-48)

TORNACI TYPIS CARTUSI^E S. M. DE PRATIS

CONVEKiE NOS' DEVS 5ALVTAB1S tiR: ET AVEKTE IRA {TVAM A MOBLff P^AL 84. g

301765

STON COLLEGE UWM 3HES1NUX HILL, MASS,

D. PETRI LOMBARDI EPISCOPI PARISIENSIS

LIBER PRIMUS

SENTENTIARUM

IN QUO AGITUR DE HIS QU^E DE SANCTISSIMA ET INDIVIDUA TRINITATE SEMPER ADORANDA CATHOLICE CREDANTUR.

DISTINCTIO XVII

A. De missione Spiritus Sancti qua invisibiliter mittitur.

JAM nunc accedamus ad signandam missionem Spiritus Sancti qua invisibiliter mittitur in corda fldelium. Nam ipse Spiritus Sanctus, qui Deus est ac tertia in Trinitate persona, ut supra ostensum est a Patre et Filio ac se ipso tempo- c/-.ciist.xv. raliter procedit, id est, mittitur ac donatur fidelibus. Sed quae sit ista missio sive donatio, vel quomodo fiat, considerandum est.

B. Prcemittitur quiddam ad hanc ostensionem necessarium, scilicet quod Spiritus Sanctus est caritas qua diligimus Deum et proximum.

Hoc autem ut intelligibilius doceri ac plenius perspici valeat, prsemittendum est quiddam ad hoc valde necessarium. Dictum quidem est supra, et sacris aucto- ritatibus ostensum, quod Spiritus Sanctus amor est Patris et Filii, quo se invicem amant et nos. His autem addendum est, * quod ipse idem Spiritus Sanctus est amor *HicMagi- sive caritas qua nos diligimus Deum et proximum : quae caritas quum ita est in Ltur L- nobis ut nos faciat diligere Deum et proximum, tunc Spiritus Sanctus dicitur mitti mum er" vel dari nobis; et qui diligit ipsam dilectionem qua diligit proximum, in eo ipso Deum diligit, quia ipsa dilectio Deus est, id est Spiritus Sanctus. s.

T. 20. 1

LIBER I SENTENTIARUM. — DIST. XVII

C. Auctoritatibus ita esse confirmat.

Ne autem in re tanta aliquid de nostro influere videamur, sacris auctoritatibus

quod dictum est corroboremus. De hoc Augustinus in octavo libro de Trinitate ait :

Aug.de Tri- Qui proximum diligit, consequens est ut ipsam praecipue dilectionem diligat. Deus

vi'11%%.' autem dileclio est. Consequens ergo est ut praecipue Deum diligat. Item in eodem :

i/oann.iv, Deus dilectio est, ut ait Joannes apostolus. Ut quid ergo imus et currimus in subli-

g

Aug. ubi mia ccelorum et ima terrarum, quaerentes eum qui est apud nos, si nos apud eum

supra.ec. . ^^ velimus ? Nemo dicat : Non novi quid diligam. Diligat fratrem, et diligat eam-

dem dilectionem. Magis enim novit dilectionem qua diligit, quam fratrem quem

diligit. Ecce jam potes notiorem Deum habere quam fratrem : plane notiorem, quia

* Deum praesentiorem, quia interiorem, quia certiorem. Amplectere dilectionem Dei *, et

dilectione amplectere Deum. Ipsa est dilectio quse omnes bonos angelos et omnes

Dei servos consociat vinculo sanctitatis. Quanto ergo saniores sumus a tumore su-

perbiae, tanto sumus dilectione pleniores. Et quo nisi Deo plenus est qui plenus

est dilectione ? His verbis satis ostendit Augustinus, quod dilectio ipsa qua diligi-

mus Deum vel proximum, Deus est. Sed adhuc apertius in eodem libro subdit,

ibidem. dicens : Dilectionem quantum commendet Joannes apostolus attendamus : Qui diligit,

io. ' inquit, fratrem, in lumine manet, et scandalum in eo non est. Manifestum est quod

justitiae perfectionem in fratris dilectione posuerit : nam in quo scandalum non

est, utique perfectus est. Et tamen videtur dilectionem Dei tacuisse : quod nunquam

faceret, nisi quia in ipsa fraterna dilectione vult intelligi Deum. Apertissime enim

/i;rf.iv,7,8. in eadem epistola paulo post ait ita : Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio

ex Deo est : et omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognovit Deum ; qui non

diligit, non cognovit Deum, quia Deus dilectio est. Ista contextio satis aperte

declarat, eamdem ipsam fraternam dilectionem (nam fraterna dilectio est qua diligi-

mus invicem) non solum ex Deo, sed etiam Deum esse, tanta auctoritate praedicari,

scilicet Joannis. Quum ergo ex dilectione diligimus fratrem, de Deo diligimus

fratrem. Nec fieri potest ut eamdem dilectionem non praecipue diligamus qua

Aug. ubi fratrem diligimus, quoniam Deus dilectio est. Item : Qui non diligit fratrem, non est

supra.

in dilectione ; et qui non est in dilectione, non est rn Deo, quia Deus dilectio est. Ecce aperte dicit fraternam dilectionem Deum esse.

D. Quod fraterna dilectio quum sit Deus, non est Pater vel Filius,

sed Spiritus Sanctus.

Quum autem fraterna dilectio sit Deus, nec Pater est nec Filius, sed tantum

Spiritus Sanctus, qui proprie in Trinitate dilectio vel caritas dicitur. Unde Augu-

ibid.iib.xv, stinus in quintodecimo libro de Trinitate : Si in donis Dei nihil est majus caritate,

c. I(».

ibid. c. i7. et nullum est majus donum Dei quam Spiritus Sanctus, quid consequentius est

LIBER I SENTENTIARUM. — DIST. XVII 3

quam ut ipse sit caritas, quae dicitur et Deus et ex Deo ? Ita enim ait Joannes : Dilectio ex Deo est; et paulo post : Deus dilectio est. Ubi manifestat eam se Uoann.iv, dilectionem dixisse Deum, quam dixit ex Deo. Deus ergo ex Deo, est dilectio. Item 'ibid. s. in eodem : Joannes volens de hac re apertius loqui : In hoc, inquit, cognovimus Aug.de Tri- quia in ipso manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suo dedit nobis. Spiritus "l^n,^! itaque Sanctus, de quo dedit nobis, facit nos in Deo manere, et ipsum in nobis. Hoc f/oarm.IV autem facit dilectio. Ipse est ergo Deus dilectio. Ipse igitur significatur ubi legitur : 13' Deus dilectio est. Ex his ergo apparet quod Spiritus Sanctus caritas est.

E. Quod non est dictum per causam illud : Beus caritas est ; sicut illud : Tu es patientia mea et spes mea.

Sed ne forte aliquis dicat illud esse dictum per expressionem causae, Deus caritas est, scilicet quod caritas sit ex Deo, et non sit ipse Deus, sicut dicitur, Deus nostra patientia est et spes, non quod ipse sit ista, sed quia ista ex eo sunt : occurrit Augustinus, ostendens hoc non esse dictum per causam sicut illa, in quin- todecimo libro de Trinitate ita dicens : Non dicturi sumus caritatem non propterea AUg. oP.

cit n 27

esse dictam Deum, quod ipsa caritas sit ulla substantia quae Dei digna sit nomine,

sed quod donum sit Dei, sicut dictum est de Deo : Tu es patientia mea. Non utique Ps. lxx, 5.

ideo dictum est, Tu es patientia mea, quod Dei substantia est nostra patientia, sed

quia ab ipso nobis est. Unde alibi : Ab ipso est patientia mea. Hunc enim sensum Ps. uu, g.

facile refellit Scripturarum ipsa locutio. Tale enim est, Tu es patientia mea ; quale Ps. lxx,5.

est, Domine, spes mea; et, Deus meus, misericordia mea ; et multa similia. Non Ps.vmi,u.

est autem dictum, Domine, caritas mea ; aut, Tu es caritas mea ; aut, Deus caritas

mea : sed ita dictum est, Deus caritas est ; sicut dictum est, Deus Spiritus est. Hoc Joann. iv,

24.

qui non discernit, intellectum a Domino, non expositionem quaerat a nobis. Non enim apertius quidquam possumus dicere. Deus ergo caritas est. Ex praedictis clarescit, quod Spiritus Sanctus caritas est qua diligimus Deum et proximum. Unde facilius est nobis ostendere quomodo Spiritus Sanctus mittatur sive detur nobis.

F. Quomodo Spiritus Sanctus mittatur vel detur nobis.

Tunc enim mitti vel dari dicitur, quum ita in nobis est ut faciat nos diligere Deum et proximum : per quod manemus in Deo, et Deus in nobis. Unde Augu- stinus hunc missionis modum insinuans in quintodecimo libro de Trinitate, ait : Deus Spiritus Sanctus, qui procedit ex Deo, quum datus fuerit homini, accendit Aug. oP.

cit. c.17, n.

eum ad diligendum Deum et proximum, et ipse dilectio est. Non enim habet homo 31. unde diligat Deum, nisi ex Deo. Ecce quomodo datur vel mittitur nobis Spiritus Sanctus, secundum quod dicitur datum sive donum. Quod donum commendat Augustinus, explanans apertius quomodo detur, in eodem libro : Dilectio (inquit) ibid.n.3i, Dei diffusa est in cordibus nostris, ut ait Apostolus, per Spiritum Sanctum, qui Rom. v,5.

4 LIBER l SENTENTIARUM. — DIST. XVII

datus est nobis. Nullum est isto dono Dei excellentius. Solum est quod dividit inter filios regni et filios perditionis. Dantur et alia per Spiritum munera, sed sine caritate nihil prosunt. Nisi ergo tantum impertiatur cuiquam Spiritus Sanctus, ut eum Dei et proximi faciat amatorem, a sinistra non transfertur ad dexteram. Neque i Cor. xni, Spiritus Sanctus proprie dicitur donum nisi propter dilectionem : quam qui non

1-3.

habuerit, etsi loquatur omnibus linguis, et habuerit prophetiam et omnem scientiam et omnem fidem, et distribuerit omnem substantiam suam, et tradiderit corpus suum ita ut ardeat, non ei prodest. Quantum ergo bonum est, sine quo ad aeternam vitam neminem tanta bona perducunt? Ipsa vero dilectio vel caritas (nam unius rei nomen est utrumque) perducit ad regnum. Dilectio ergo quae Deus est, et proprie ex Deo est, Spiritus Sanctus est, per quem diffunditur in cordibus nostris Deus caritas, per quam nos tota inhabitat Trinitas. Quocirca rectissime Spiritus Sanctus, quum sit Deus, vocatur etiam donum Dei. Quod donum proprie quid nisi caritas intelligendum est, quae perducit ad Deum, et sine qua quodlibet aliud Dei donum non perducit ad Deum ? Ecce hic aperitur quod supra dictum erat, scilicet, quod caritas sit Spiritus Sanctus et donum excellentius, et quomodo hoc donum, id est Spiritus Sanctus, detur nobis, scilicet, quum ita impertitur alicui, icl est, ita habet esse in aliquo, ut eum faciat Dei et proximi amatorem : quod quum facit, tunc dari dicitur sive mitti alicui, et tunc ille dicitur proprie habere Spiritum Sanctum.

Gr. Utrum concedendum sit, quod Spiritus Sanctus augeatur in homine, vel magis vel minus habeatur vel detur.

Hic quseritur, si caritas Spiritus Sanctus est, quum ipsa augeatur et minuatur in homine, et magis et minus per diversa tempora habeatur, utrum concedendum sit, quod Spiritus Sanctus augeatur vel minuatur in homine, et magis et minus habeatur. Si enim in homine augetur, et magis vel minus datur et habetur, mutabilis esse videtur : Deus autem omnino immutabilis est. Videtur ergo quod vel Spiritus Sanctus non sit caritas, vel caritas non augeatur vel minuatur in homine. Item, caritas et non habenti datur ut habeat, et habenti ut plenius habeat. Si ergo Spiritus Sanctus caritas est, et non habenti datur ut habeat, et habenti ut plenius habeat. Sed quomodo datur non habenti, quum ipse ut Deus sit ubique et in omnibus creaturis totus? Et quomodo plenius datur vel habetur sine sui mutatione?

H. Responsio ad primam qumstionem.

His itaque respondemus, dicentes quod Spiritus Sanctus sive caritas penitus

immutabilis est, nec in se augetur vel minuitur, nec in se recipit magis vel minus ;

sed in homine, vel potius homini, augetur et minuitur, et magis vel minus datur

vel habetur : sicut Deus dicitur magnificari et exaltari in nobis, qui tamen in se

p«.uuu,8. nec magnificatur nec exaltatur. Unde Propheta : Accedet homo ad cor altum, et

LIBER I SENTENTIARUM. — DIST. XVII O

exaltabitur Deus. Super quem locum ait auctoritas : Deus non in se, sed in corde cassiodor. hominis grandescit. Sic ergo Spiritus Sanctus homini datur, et datus amplius Lx..if6?lm' datur, id est augetur, et magis et minus habetur, et tamen immutabilis exsistit.

I. Responsio ad secundam.

Quumque ubique sit et in omni creatura totus, sunt tamen multi qui eum non habent. Non enim omnes Spiritum Sanctum habent in quibus est : alioqui et irra- tionales creaturae haberent Spiritum Sanctum, quod Mei pietas non admittit.

K. Auctoritate confirmat utramque responsionem.

Ut autem certius fiat quod diximus, auctoritate confirmamus. Quod Spiritus Sanctus magis ac minus percipiatur, et homini augeatur, et non habenti detur, et habenti ut plus habeatur, Augustinus ostendit super Joannem, dicens : Sine Spiritu Aug.injo- Sancto constat nos Ghristum non diligere, et ejus mandata servare non posse : et id TCnXi nos posse atque agere tanto minus, quanto illum percipimus minus; tanto vero amplius, quanto illum percipimus amplius. Ideoque non solum non habenti, verum etiam habenti non incassum promittitur : non habenti quidem, ut habeatur ; habenti autem, ut amplius habeatur. Nam si ab alio minus et ab alio amplius non habe- retur, sanctus Eliseus sancto Eliae non diceret : Spiritus qui est in te, duplo sit in ivij^.n, me. Ghristo autem, qui est Dei Filius, non ad mensuram datus estSpiritus. Neque joann. ..,, enim sine gratia Spiritus Sancti est mediator Dei et hominum homo Christus. Quod \%im%ll 5. enim est unigenitus Dei Filius aequalis Patri, non est gratise, sed naturse. Quod autem in unitatem personae Unigeniti assumptus est homo, gratiae est, non naturse. Geteris autem ad mensuram datur, et datus additur donec unicuique pro modo suae perfectionis propria mensura compleatur. Ecce expresse habes, quod Spiritus Sanctus magis et minus datur vel accipitur, et homini datus augetur, et habenti et non habenti datur : quia Spiritus Sanctus est caritas, quae non habenti datur, et in habente augetur et proficit. Imo, ut verius et magis proprie loquar, homo in ea proficit et deficit aliquando, et tunc ipsa dicitur proficere vel deficere, quse tamen nec proficit nec deficit in se, quia Deus est. Unde Augustinus in homilia nona super epistolam Joannis ait : Probet se quisque quantum in illo profecerit caritas ; vel Aug.ini*» potius quantum ipse in caritate profecerit : nam si caritas Deus est, nec deficit nec 9, n. 2. proficit. Sic ergo in te proficere dicitur caritas, quia tu in ea proficis. Ecce quomodo intelligendum sit, quum dicitur Spiritus Sanctus augeri in nobis, quia nos in eo scilicet proficimus : sic et alia hujusmodi.

6 LIBER I SENTENTIARUM. — DIST. XVII

L. Quod aliqui dicunt Spiritum Sanctum non esse caritatem qua diligimus Leitm et proximum.

Supra dictum est, quod Spiritus Sanctus caritas est Patris et Filii, qua se invicem

Aom.v,5. diligunt et nos; et ipse idem est caritas quae diffunditur in cordihus nostris ad

diligendum Deum et proximum. Horum alterum omnes Catholici concedunt, scilicet

quotl Spiritus Sanctus sit caritas Patris et Filii. Quod autem ipse idem sit caritas

qua diligimus Deum et proximum, a plerisque negatur. Dicunt enim : Si Spiritus

Sanctus caritas est Patris et Filii et nostra, eadem ergo caritas est qua Deus diligit

nos, et qua nos diligimus eum. Hoc autem Sanctorum auctoritates negare videntur.

Aug.de sPi- Dicit enim Augustinus in libro de Spiritu et littera : Unde est dilectio ? nisi unde

c! 32. ' et ipsa fides, id est a Spiritu Sancto. Non esset enim in nobis, nisi diffunderetur in

cordihus nostris per Spiritum. Garitas autem Dei dicta est diffundi in cordibus

nostris, non qua nos ipse diligit, sed qua nos facit dilectores suos : sicut justitia

Dei dicitur, qua nos justi ejus munere efficimur; et Domini salus, qua nos salvat ;

et fides Ghristi, qua nos fideles facit. His verbis videtur monstrari distinctio inter

caritatem qua Deus nos diligit, et qua nos diligimus. Et sicut justitia nostra dicitur

Dei, non quod ipse sit ea justus, sed quia ea nos justos facit, similiter et fides et

salus; sic videtur dicta Dei caritas quse est in nobis, non quod ipse ea diligat, sed

quia ea nos diligere facit. De hoc etiam idem Augustinus in quintodecimo de Tri-

w. de Tri- nitate ait : Quum Joannes commemorasset Dei dilectionem, non qua nos eum, sed

xv,c.i7. qua ipse dilexit nos, et misit Filium suum liberatorem pro peccatis nostris. Ecce et

,o.°ar v' hic videtur manifeste dividere dilectionem qua nos diligimus Deum, ab ea qua ipse

diligit nos. Si ergo, inquiunt, Spiritus Sanctus dilectio est qua Deus nos diligit, et qua

nos diligimus, duplex dilectio est, imo duo diversa est : quod absurdum et a veritate

longe est. Non est ergo dilectio qua diligimus, sed qua Deus tantum diligit nos.

M. Responsio ad prmdicta determinans auctoritates.

His respondemus, prsedictarum auctoritatum verba determinantes hoc modo : Rom. v, -6. Garitas Dei dicta est diffundi in cordibus nostris, non qua ipse nos diligit, sed qua * dWersa nos diligere facit, etc. His verbis non dividitur nec divisa * ostenditur caritas qua Deus nos diligit, ab ea qua nos diligimus; sed potius, quum sit una et eadem caritas, et dicatur ipsa Dei caritas, diversis de causis et rationibus Dei caritas appellari in Scriptura ostenditur. Dicitur enim Dei caritas, vel quia Deus ea diligit nos, vel quia nos ea sui dilectores facit.

N. Determinatio prima? auctoritatis.

Quum ergo ab Apostolo dicitur caritas Dei diffundi in cordibus nostris, non est dicta caritas Dei qua diligit nos, sed qua facit nos diligere, id est, non ibi appellatur

LIBER I SENTENTIARUM. — DIST. XVII 7

caritas Dei eo quod Deus nos ea diligit, sed eo quod nos ea sui dilectores facit. Et quod ea ratione possit dici caritas Dei, quia nos ea diligere facit, ex simiii genere iocutionis ostenditur : sicut dicitur justitia Dei, qua nos justificat; et Domini salus, qua nos salvat ; et fides Christi, qua nos fideles facit.

O. Determinatio secundce.

Similiter et aliam exponimus auctoritatem, ubi ait dilectionem Dei comme- morari, non qua nos eum, sed qua ipse dilexit nos : ac si diceret, Gommemorat dilectionem Dei non secundum quod ea nos diligimus Deum, sed secundum quod ipse ea diligit nos.

P. Aliud objiciunt.

Sed aliud est, inquiunt, quod magis urget. Dixit enim supra Augustinus, quod Aug.de sPi- dilectio est a Spiritu Sancto, a quo fides. Sicut ergo fides non est Spiritus Sanctus, c. 32. a quo est, ita nec caritas. Quomodo ergo Spiritus Sanctus est, si ab ipso est? Nam si ab ipso est, et ipse est, ergo Spiritus Sanctus a se ipso est. Ad quod dicimus : Spiritus Sanctus quidem a se ipso non est, sed tamen a se ipso datur nobis, ut supra dictum est. Dat enim se ipsum nobis Spiritus Sanctus. Et ex hoc sensu dictum est, quod caritas ab ipso est in nobis, et tamen ipsa Spiritus Sanctus est. Fides autem est a Spiritu Sancto, et non est Spiritus Sanctus : quia donum vel datum solummodo est, non Deus dans.

Q. Quod alias inducunt rationes et auctoritates ad idem probandum.

Alias quoque inducunt rationes ad idem ostendendum, scilicet quod caritas non sit Spiritus Sanctus : quia caritas affectio mentis est et motus animi ; Spiritus Sanctus vero non est affectio animi vel motus mentis, quia Spiritus Sanctus im- mutabilis est et increatus : non est ergo caritas.

R. Quod caritas est motus vel affectio animi.

Quod autem caritas sit affectio animi et motus mentis, auctoritatibus confir- mant. Dicit enim Augustinus in tertio libro de Doctrina christiana : Garitatem voco idem de motum animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se ac proximo propter Deum. m>. iii,c™o.' Idem in libro de Moribus Ecclesige catholicse, tractans illud verbum Apostoli, Nec Mom.mn,

38

mors nec vita poterit nos separare a caritate Dei : Garitas Dei, inquit, dicta est Au'g.de m0- virtus quee animi nostri rectissima affectio est, quse conjungit nos Deo, qua eum^Jj^ diligimus. Ecce his verbis exprimitur, quod caritas est affectio et motus animi, ac n" 19' per hoc non videtur esse Spiritus Sanctus.

LIBER I SENTENTIARUM. — DIST. XVII

S. Responsio determinans auctoritates .

Ad quod dicimus, hoc ita dictum esse sicut dicitur, Deus est spes nostra et

patientia nostra, quia facit nos sperare et pati : ita caritas dicitur esse motus sive

affectio animi, quia per eam movetur et afficitur animus ad diligendum Deum. Non

autem mireris, si caritas, quum sit Spiritus Sanctus, dicatur motus mentis, quum

sap.vm,i. etiam in libro Sapientiae dicatur de Spiritu Sapientia? : Qui attingit a fine usque ad

/wd.vn,22. finem ; qui est actus mobilis, certus, incoinquinatus. Quod non ideo dicitur, quod

Sapientia sit mobile aliquid vel actus aliquis; sed quia sui immobilitate omnia

attingit, non locali motu, sed ut ubique semper sit, et nusquam inclusa teneatur.

Sic ergo caritas dicitur motus animi, non quod ipsa sit motus vel affectio vel virtus

animi, sed quia per eam, quasi esset virtus, afficitur mens et movetur. Sed si

1 cor. xn, caritas Spiritus Sanctus est, qui operatur in singulis prout vult, quum per eum

mens hominis afficiatur et moveatur ad credendum vel sperandum, et hujusmodi,

sicut ad diligendum : quare non sic dicitur caritas motus vel affectio mentis ad

credendum vel sperandum, sicut ad diligendum ? Ad quod sane dici potest, quia

alios actus atque motus virtutum operatur caritas, id est Spiritus Sanctus, median-

tibus virtutibus quarum actus sunt, utpote actum fidei, id est credere, fide media,

et actum spei, id est sperare, media spe. Per fidem enim et spem praedictos operatur

actus ; diligendi vero actum, per se tantum sine alicujus virtutis medio operatur, id

est diligere. Aliter ergo hunc actum operatur quam alios virtutum actus : ideoque

differenter de hoc et de aliis loquitur Scriptura, quse istum specialiter caritati

tribuit. Est ergo caritas vere Spiritus Sanctus. Unde Augustinus praemissum verbum

Apostoli tractans in eodem libro, caritatem dicit esse bonum quo nil melius ; et per

Aug.de Mo- hoc ipsam esse Deum significat, dicens : Si nulla res ab ejus caritate nos separat,

i"b. i,c. 11! quid esse non solum melius sed etiam certius hoc bono potest? Ecce dicit,

quia caritate nihil melius est. Garitas ergo Spiritus Sanctus est, qui Deus est, et

1 cor. xii , donum Dei sive datum : qui dividit singulis fidelibus dona, nec ipse dividitur, sed

Aug.inJo- indivisus singulis datur. Unde Augustinus, ubi Joannes dicit non ad mensuram

74°n. 3. Christo dari Spiritum, ait : Geteris vero dividitur, non quidem ipse Spiritus, sed

Joann.m, j •

34 dona ejus.

T. An concedendwn sit quod per donum dentur dona.

Hic quaeritur, quum Spiritus Sanctus per quem dividuntur dona, ipse sit donum,

utrum concedendum sit, quod per donum dividantur ac dentur dona. Ad quod

dicimus, quia per donum quod est Spiritus Sanctus, singulis propria dividuntur, et

Aug.deTri- ipsum communiter omnes boni habent. Unde Augustinus in quintodecimo libro de

nitate, lib.

xv, c. i9. Trinitate ait : Per donum quod est Spiritus Sanctus, in commune omnibus membris

DIST. XVII SUMMA ; QU.EST. T : AN CARTTAS SIT VIRTUS CREATA, ETC.

9

Ghristi multa dona, quse sunt quibusque propria, dividuntur. Non enim singuli quique habent omnia, sed hi illa, alii alia : quamvis ipsum donum a quo cuique propria dividuntur, omnes habeant, id est Spiritum Sanctum. Ecce aperte dicit, per donum dona donari.

SUMMA DISTINGTIONIS SEPTIM/EDECIM/E

HIC tractatur de invisibili missione Spi- ritus Sancti. Et circa hsec Magister movet qusestionem difficilem, an scilicet Spiritus Sanctus sit caritas qua Deum pro- ximumque diligimus. Et arguit pro parte utraque, atque quod sibi verius esse vi- detur determinat, ac solvit instantias. In- super circa hanc principalem qusestionem movet et dubia alia, qualiter scilicet ca- ritas dicatur in nobis augeri et minui, si ipsa est Spiritus Sanctus, quem constat invariabilem esse.

QU^STIO PRIMA

Clrca hsec quseritur primo, An cari- tas, qua rationalis seu intelle- ctualis creatura diligit Deum et cetera quae ex caritate sunt dili- g-enda, sit virtus creata inhserens formaliter, vel ipsemet Spiritus Sanctus.

Et videtur quod sit ipsemet Spiritus Sanctus. Primo, auctoritate Magistri. Et si dicatur quod ipse fuit illius opinionis, nec in hoc sit defendendus, arguitur auctori- tatibus Augustini in littera, quse videntur id evidenter preetendere. — Secundo sic : agens sine medio, utpote immediate per se, operatur perfectius quam agens per aliud : quia quod est per se est prius ac dignius eo quod est per aliud. Sed Spiri- hhiiipp.n, tus Sanctus operatur in nobis velle atque perficere in meritoriis actibus, ut ad Phi- lippenses dicitur. Quum ergo ipse sit per-

A fectissime agens, videtur quod immediate per se, non per intermedium habitum seu per habitualem caritatem creatam, mo- veat mentes creatas ad meritorios actus. — Tertio, Deus immediate per se est cau- sa et conditor ipsius esse natura?, ergo et ipsius esse gratise et supernaturalis ac me- ritorii actus. — Quarto, sicut anima est vita corporis, sic Deus vita est animse, ut asserit Augustinus. Sed anima immediate per se vivificat corpus : ergo et animam Spiritus Sanctus. — Quinto, actus caritatis

B sunt excellentise tantse, quod non viden- tur posse convenire purae alicui creatura?, videlicet : Deo immediate unire, facere dignum vita seterna, justificare, salvare, mentem creatam reddere Deo acceptam et Dei sponsam, amicam et filiam. Nec sine caritate aliqua res creata est Deo accepta. Sicque caritas videtur omni mente creata angelica esse prsestantior, Deoque carior, juxta illud : Propter quod unumquodque tale, et illud magis. — Omnis quoque for- ma creata est de se vanitas, quod (ut ap-

C paret) caritati non convenit. — Prseterea, non videtur caritas accidens esse, quum tantse sit dignitatis et omni natura creata Deo placentior. Imo quum juxta divinum Dionysium, infimum ordinis superioris sit cf. t. xv,

j- ,...„.. . p.25D,87B',

dignius supremo orclmis mtenons, si ca- letc ritas esset accidens,infima atque vilissima substantia vilior inferiorque consisteret : quod nequaquam conceditur, praesertim quum juxta Augustinum, ipsa caritate nil carius sit. In contrarium est communis doctrina D doctorum. Teste namque Apostolo, fides, spes, caritas, ejusdem sunt ordinis et sibi connumerantur, juxta quod scriptum est : Nunc autem manent fides, spes, caritas, iCor.-x.ui, tria hasc. Ex quo Sancti eliciunt, quod tres 13, theologic33 sunt virtutes. Virtus autem est

10

IN LIBROI I SENTENTIARUM.

DIST. XVII ; QU.EST. 1

habitus inhaerens el causatus. — Rursus, A sicut intellectus indigel perfici fide et sa- pientia tanquam habitibus ipsum vere in- hffisive formaliterque perficientibus, sic voluiitas indiget perfici caritate.

Ad istud Thomas respondet : Tota boni- tas anima? gratuita, est ex caritate princi- paliter, originaliter et formaliter; et quan- t n 111 sic bona est, lantuin habet de caritate, iCor.xm. et si caritatem non habeat, spiritualiter nihil est, secundum Apostolum. Per cari-

Verumtamen Magister vult dicere, quod caritas non sit aliquis habitus creatus in auima, sed quod solum sit actus qui est ex libero arbitrio per Spiritum Sanctum, quem nominat caritatem. — Ad cujus ex- planationem quidam dixerunt, quod sicut lux potest considerari dupliciter, primo, in se, et sic dicitur lux ; secundo, prout est in extremitate diaphani terminati, sic- que vocatur color, quia hypostasis coloris est lux, nec color est aliud quam lux in extremitate * : sic dicunt quod Spiritus

tatem autem anima non minus habet de B Sanctus prout in se consideratur, est Spi-

* alias lux incorporata

bonitate in esse gratise, quam per virtu- tem acquisitam in esse politico. Porro vir- tus politica duo facit, quia habentem effi- cit bonum, et actum ipsius bonum reddit. Multo igitur fortius agit hsec caritas. Sed nullum horum facere potest, nisi sit ha- bitus creatus inhaerens. Omne etenim esse constat profluere a forma aliqua inhseren- te, ut esse album ab albedine, et esse sub- stantiale a forma substantiali. Quemadmo- dum ergo intelligi nequit quod paries sit

ritus Sanctus et amor Patris ac Filii, et dicitur Deus ; sed prout consideratur ut exsistens in anima quam movet ad actum caritatis, dicitur caritas. Asserunt quippe quod sicut solus Filius univit sibi natu- ram humanam, quamvis operatio totius fuerit Trinitatis ; ita Spiritus Sanctus solus sibi unit voluntatem, quamvis sit ibi ope- ratio Trinitatis totius. Sed hoc stare non valet, quoniam unio naturse humanse in Christo terminata est ad ipsum increatum

albus absque albedine inhserente, ita non C esse personale divinse personse : ideo idem

potest intelligi quod anima sit bona in esse gratuito sine caritate et gratia ipsam informante. Consimiliter, quum actus pro- portionetur potentise operativse sicut effe- ctus proprise causse, impossibile est intel- ligere quod actus perfectus in bonitate, sit a potentia non perfecta per habitum : quemadmodum calefacere non potest esse ab igne, nisi mediante calore. Idcirco quum actus caritatis perfectionem quam- dam habeat ex hoc quod est meritorius, omnino oportet fateri caritatem esse ha- bitum creatum in anima : qui habitus est efficienter a lota supergloriosissima Tri- uitate, sed exemplariter manat ab amore increato, qui est Spiritus Sanctus. Ideo frequenter invenitur quod Spiritus San- ctus sit amor quo diligimus Deum et pro- ximum, sicut et divinus Dionysius asserit, DcCoeiest. quod esse Dei est esse omnium rerum, in hier.cap.iv; auautum videlicet ab increato esse Dei

tle Divin. " . „„

nom.cap.v. omne aliud esse exemplariter et etlecfive producitur.

numero actus est personae divinse et na- turse humanse assumptse. Voluntas autem sanctorum non assumitur in unitatem sup- positi Spiritus Sancti. Unde quum opera- tio a supposito habeat unitatem et di- versitatem, non potest intelligi una esse operatio voluntatis creatse et Spiritus San- cti, nisi per modum quo Deus operatur in qualibet creatura. Sed iste modus non sufficit ad operationis perfectionem, quo- niam operatio sequitur conditiones causse D proximse in necessitate et contingentia, perfectione ac consimilibus, et non causse primse. Ideo dici non potest quod ibi sit perfecta operatio voluntatis, per quam uniatur Spirilui Sancto, nisi sit ibi habi- tus potentiam operalivam perficiens; nec potest esse similitudo actus voluntatis ad Spiritum Sanctum, nisi sit similitudo Spi- ritus Sancti in anima secundum aliquam formain quse sit principium actus quo Spi- ritui Sanclo assimiletur, quia ad hoc non sufficit actus. — Hsec Thomas in Scripto.

AN CARITAS SIT VIRTUS CREATA, VEL IPSEMET SPIRITUS SANCTUS

11

Prseterea, in secunda secunda?, qusestio- ne vicesima tertia : Magister, inquit, pri- mo Sententiarum ponit quod caritas non sit aliquid creatum in anima, sed ipsemet Spiritus Sanctus mentem inhabitans. Nec est sua intentio quod motus dilectionis quo diligimus Deum, sit Spiritus Sanctus, sed quod motus iste dilectionis est a Spi- ritu Sancto non mediante aliquo habitu, sicut a Spiritu Sancto sunt actus alii virtu- osi mediantibus virtutum habitibus. Quod dixit propter excellentiam caritatis. Ta- men si quis recte consideret, hoc in cari- tatis detrimentum magis redundat. Non enim motus caritatis ita procedit a Spiritu Sancto mentem humanam movente, quod mens humana tantum sit mota, et nullo modo sit principium hujusmodi actus, sic- ut dum corpus aliquod movetur ab exte- riori movente. Hoc etenim esset contra rationem voluntarii, cujus oportet princi- pium esse in ipso : sicque sequeretur quod diligere non esset voluntarium. Nec dici potest, quod Spiritus Sanctus sic moveat voluntatem ad actum amandi ut instru- mentum, quod etsi sit principium actus, non tamen est in ipso agere aut non age- re : quia sic quoque ratio voluntarii tolle- retur et excluderetur ratio meriti. Oportet ergo quod voluntas sic moveatur a Spiritu Sancto, quod et ipsa sit efficiens hujus- modi actum. Porro nullus actus perfecte producitur a quacumque activa potentia, nisi sit ei connaturalis per aliquam for- mam quse sit principium actionis. Unde Deus, qui omnia movet ad debitos fines, singulis rebus indidit formas per quas inclinantur ad fines sibi divinitus prsesti- 5ap.vui, 1. tutos : sicque per hoc disponit cuncta sua- viter, ut in libro Sapientise habetur. Con- stat autem quod actus caritatis excedit naturalem potentiam voluntatis. Nisi ergo aliqua forma superadderetur voluntati per quam ad actum dilectionis inclinaretur, actus iste imperfectior esset naturalibus actibus, actibus quoque aliarum virtu- tum, nec facilis delectabilisque consiste- ret. Quod falsum est, quoniam nulla virtus

A tantam habet inclinationem ad proprium actum ut caritas, nec aliqua forma aut virtus seu habitus tam delectabiliter ope- ratur ut ipsa. Hinc maxime est necesse quod ad actum caritatis producendum in nobis, sit aliqua forma habitualis super- addita naturali potentise, ipsam ad actum caritatis inclinans, eamque prompte ac de- lectabiliter operari efficiens. — Hsec Tho- mas in secunda secundse. Qui etiam in Scripto tertii, distinctione vicesima sepli- ma, istud bene declarat.

B Circa hsec Petrus scribit : In anima ra- tionali tria considerantur, videlicet : es- sentia ejus, quse perficitur per gratiam ; item potentise cognitivse, quse perficiuntur per habitus cognitivos ; potentise quoque motivse motse, ut concupiscibilis et irasci- bilis, quse perficiuntur per habitus moti- vos. Insuper consideratur in anima poten- tia universaliter motiva non mota, puta voluntas, quse perficitur caritate. De qua an sit increata, fuerunt opiniones. Magi- ster namque vult dicere, quod sicut Spi-

C ritus Sanctus secundum seternam pro- cessionem est amor Patris ad Filium, et econtra, non tamen ut forma utrique in- haerens ; ita secundum processionem tem- poralem sit amor utriusque ad rationalem creaturam, et econverso, et moveat volun- tatem quemadmodum angelus corpus as- sumptum, non ut forma voluntati inhse- rens. Porro modus quo Spiritus Sanctus movet voluntatem, non est tantum per modum causse efficientis, quia sic omnia movet : sed est etiam per modum causse

D exemplaris, quoniam amor est; et finalis, quoniam summum bonum est : hinc mo- vet ut finis. Hsec vero apprehensio summi boni in ratione boni per fidem, est ei (videlicet voluntati) pro forma movente, quse tamen non voluntatis, sed rationis est forma : sicut desideratum apprehen- sum movet desiderium mediante appre- hensione, prout posuerunt philosophi quod intelligentia movet ccelum mediante ani- ma cceli, quse apprehendens intelligen- tiam, desiderat ei assimilari in actualitate

12

IN LIBROI I SENTENTl AROI.

DIST. XVII ; QILEST. I

essendi atque regendi inferiora, propter A quod movet continue suum orbem. Alii vero considerantes quod omne esse et age- re esf ab aliqna fornia inhaerente agenti, qua> est formale principium operandi, ve- rins dicunt qnod Spirilus Sanctus perficit voluntatem exemplariter, efficienter et fi- nalitor, per caritatem tamen creatam et infusam ac inhaerentem formaliter. Ncc ost simile de modo diligendi quo se dili- gunt Pater et Filius. Ipsi namque spirant isliim amorem ex se : quod non convenit creaturae. — Hsec Petrus. In cujus verbis B obscurum est quod dicit voluntatem esse potentiam motivam, non motam, quum certum sit voluntatem a suo moveri obje- cto atque a Spiritu Sancto : nisi forsan id dicat, quia voluntas libere et non coacte ferri ac moveri asseritur, vel quia est in- organica et immaterialis potentia.

Insuper, in Scripto tertii, caritatem esse virtutem creatam infusam declarat sic : Felicitas vita?. humana? est duplex : una naturalis, ad quam natura inclinat ex se, idcirco ad eam appetendam non opor- C tuit dari habitum inclinantem ; alia su- pernaturalis, ad quam non inclinat natura ex se, ideo oportuit dari habitum super- naturalem inclinantem ad tendendum in illam : qui habitus caritas appellatur. Ha?c Petrus.

Insuper Richardus circa ha?c notabiliter scribit : Magister videtur fuisse hujus opi- nionis, quod non sit in anima aliqua ca- ritas creata, nisi secundum quod caritas pro actu caritatis accipitur, sed quod Spi- ritus Sanctus sit earitas per quam actum D dilectionis elicimus. Quum enim voluntas sit nobilissima potentia animse, alias vires movens ; ideo, quamvis Spiritus Sanctus perficiat alias vires per habitus creatos, voluntatem tamen perficit per se ipsum, non n t fonna inhserens, sed ut finis atque exemplar et motor. Ha?c autem opinio a magistris modo communiter non tenetur, quia rationabilis non est, et appropinqua- re videtuf errori Pelagii. Non enim inten- debat Pelagius ab actu meritorio genera-

lem excludere influenliam Dei sine qua nulla creatura in aclum suum exire po- test. Sed praetacta opinio ultra generalem influenliam illam nihil videtur ponere in voluntate nisi ipsius naturalem virtutem seu dispositionem, per quam potest ac- quirere quod necessarium est ad merito- rium velle. — Sed forsitan dices, quod ad eliciendum meritorium velle, Spiritus Sanctus non solum generaliter influit, imo etiam voluntatem movet speciali motione, sufficiente ad eliciendum meritorium ac- tum, et ad hoc quod voluntas sit Deo accepta et cara. Verum quod ista respon- sio sit insufficiens, sic ostendo : Voluntas justi non tantum est Deo cara dum est in actu dilectionis, sed et tunc quando non est in actu, sicut in somno. Quum ergo tunc non moveatur a Spiritu Sancto spe- ciali illa motione, nihil est in ea quare sit Deo cara, nisi natura sua vel disposi- tio ex naturalibus acquisita : sicque per sola naturalia esset Deo accepta. — Si au- tem dicas, quod ex prima illa motione manet in voluntate aliqua dispositio ha- bitualis per quam remanet Deo cara : illam ego voco habitum caritatis. — Sed forte dicis, quod nulla dispositio talis ma- net in voluntate, et tamen remanet Deo per gratiam cara, qua? est in essentia ani- ma?, qua? necessaria est ad hoc quod Spi- ritus Sanctus moveat voluntatem illa spe- ciali motione qua? requiritur ad hoc quod in voluntate causetur meritorium velle. Contra, Augustinus quinlodecimo de Tri- nitate : Sola, inquit, caritas est qua? divi- dit inter filios regni et filios perditionis. Ergo pro nullo tempore homo est Deo carus sine caritate, atque gratia est idem cum ea vel inseparabilis ab eadem : quo- rum contraria dicis, dum voluntatem non exercentem actum caritatis, non concedis habere caritatis habitum, et tamen fateris eam Deo acceptam et caram. — Si dixeris, quod positio tua non includit gratiam esse separatain a caritate pro quocumque tem- pore, quia per gratiam voluntas habitua- liter habet Spiritum Sanctum, qui est ca-

AN CARITAS SIT VIRTUS CREATA, VEL IPSEMET SPIRITUS SANCTUS

13

ritas : sic dicendo, quamvis voce tenus neges habitum caritatis, tamen realiter ponis ipsum : quoniam habitus caritatis nil aliud est quam habit.us per quem a voluntate habetur Spiritus Sanctus.

Hinc dico, quod caritas est quid crea- tum in anima, habitusque infusus volun- tati a Spiritu Sancto, quo habilitatur ad diligendum Deum propter se et super om- nia, et proximum propter Deum. Per ca- ritatem namque fit reformatio animse : quse reformatio non fit sine forma infor- mante. Rursus, per caritatem anima Deo prsecipue assimilatur : qua?. assimilatio non fit sine forma inhserente. Amplius, per caritatem anima spiritualiter vivit : nil autem vivit formaliter nisi per for- mam inhserentem. — Verumtamen hoc totum compositum ex voluntate et cari- tate, seu voluntas habitualiter amans, in- diget excitari, determinari et moveri a Spiritu Sancto ad actum caritatis quo ad felicitatem pertingitur : quoniam nulla res potest se per se movere ad consecu- tionem sui finis, nisi moveatur a superi- ori, quum finis sit superior ipsa re. Unde et naturalia magis aguntur quam agant. — Hsec Richardus.

Praeterea Bonaventura scribit hic : Non credo quod Magister hoc modo fuerit hu- jus opinionis. Ideo advertendum quod il- lud quo diligimus, potest tripliciter ac- cipi. Primo, effective : sicque caritas seu amor est effectus totius Trinitatis, sed ap- propriate Spiritus Sancti. Secundo, ut quo diligimus exemplariter : sicque Spiritus Sanctus, qui est unio Patris ac Filii et nexus amborum, est unitas ad cujus imi- tationem caritas nos connectit, prout di- /oann.xvn, citur apud Joannem : Ut sint unum sicut "" et nos unum sumus. Tertio, sicut quo di-

ligimus formaliter : et sic secundum opi- nionem Magistri, caritas est animi affe- ctio. Et in his omnibus verum dixit neque erravit, sed deficit : quia prseter hoc, est ponere caritatem secundum communem positionem, quse sit habitus creatus ani- mam informans. Et ratio hujus sumitur

A ex parte essentise caritatis, et ex parte virtutis ejus ac operationis. Ex parte es- sentise, quia caritas est bonitas creaturse rationalis, ipsam perficiens, distinguens, ordinans et disponens ad vitam seternam : ergo necesse est quod sit ejus formalis perfectio. Quumque sit virtus, oportet quod sit habitus menti inhserens. Actum quoque virtuosum necesse est a virtute habituque procedere. Denique caritas est principium gratificationis : gratificatio ve- ro est id in quo distinguitur malus a bono

B non tantum in actu, sed etiam in quiete. Item, caritas est promerendi principium : sed non quia benefacimus, boni sumus ; sed magis econtra, quia boni sumus, bene- facimus : ergo ante operationem caritatis boni sumus virtute seu habitu caritatis. Hsec Bonaventura.

Porro Albertus circa ista non alia scri- bit quam prseallegati doctores, sed pro utraque parte multipliciter arguit, et quo- rumdam Magistrum sequentium recitat opiniones, quas reprobat ; ac tandem con-

C cludit, Magistro in hac parte esse contra- dicendum : Omnes, inquiens, fere melio- res doctores concedunt contradicendum hic esse Magistro. In solutionibus vero argumentorum qusedam scribit notanda, quse tangam.

At vero iEgidius super hac qusestione scribit prolixe. Et quamvis tandem con- cludat, quod caritas sit virtus creata in- hserens, nititur tamen probare quod ra- tiones a S. Thoma ad hoc probandum inductse, non exsistant idonese, utpote

D quod actus non procedat de potentia nisi per formam seu habitum inhserentem : quia Beati in patria contemplantur divi- nam essentiam non per speciem creatam informantem, sed per hoc quod divina essentia intellectui eorum conjungitur lo- co intelligibilis formse : ergo et voluntas creata potest in actum diligendi prodire per hoc quod Spiritus Sanctus ei conjun- gitur loco caritatis habitualis.

Yerum ad hsec est breviter responden- dum, quod rationes Thomse sunt validse,

14

IN LIBRUM I SENTENTIARDM. — DIST. XVII ! QUJEST. I

et dictis Alberti, Bonavenlura? aliorumque A consome. Nec verum est quod intellectus creatus videl divinam essentiam absque habitu mediante, quia per lumen gloria?, quod esl quid fixum ac habituale ac gra- tia consummata, elevatur alque aptalur ad divinae conspectum essenlia? : quamvis visio illa non sit per speciem intelligibi- lem inhserentem erealam. Quod ideo eve- nit, quoniam nulla forma speciesve creata tanta? polest esse perfectionis, ut Deum valeat clare in se ipso immediate repra> sentare : imo a tali repra?sentatione oc- B cumbit ac deficit infinite. Estque peni- tus supernaturale quod Deus sic videatur absque intelligibili specie inhaerente, non lamen est omnipotenti Deo impossibile. Tamen si alio modo posset rationabiliter poni, videlicet quod per speciem creatam inha?rentem posset divina essentia clare, immediate ac beatifice conspici, non po- neremus eam absque hujusmodi specie a Beatis videri. Sed quia in proposito ra- tionabiliter poni potest mentem creatam Deum per caritatem infusam diligere, ita C tenendum est, nec ad supernaturaliorem modum sine necessitate est confugien- dum. Non tamen negamus quin per om- nipotentiam Dei posset omnino superna- turaliter aliter fieri, utpote eo modo quo imaginatur Magister. Itaque rationes san- cti Doctoris secundum legem communem naturalemque modum et modum conve- nientiorem rite concludunt : qua? tamen (ut tactum est) omnipotentisB Dei non de- rogant, quin scilicet ipse aliter facere posset. D

Insuper iEgidius tenet, quod quamvis oporteal in anima ponere habitum medi- um supernaturalem ad hoc quod actum caritatis eliciat, non tamen necesse est ponere habitum caritatis. Nam habitum illuin quem affirmat oportere poni, dicit esse gratiam gratum facientem, essentiam anima? perficientem ac informantem. Ila- que ait : Positio ista Magislri subtilis est, et per ralionem improbari non valet. Nam actus fidei et spei in nobis elici nequeunt

nisi per habilus qui sunt fides et spes, propter imperfectionem actibus illis an- nexam. Aclus vero qui ipsis succedunt in patria, scilicet visio et tenlio, sine medi- antibus habitibus eliciuntur in Beatis in patria. Quum ergo actus caritatis in patria maneat, nec imperfectio de ejus ratione consistat, poterit ctiam in praesenti actus ejus elici absque intermedio habitu cari- tatis. Ha?c iEgidius.

Quocirca dicendum, quod pra?allegati doctores opinionem Magistri in hac parte efficaciter reprobant. — Deinde in Beatis sunt dona Spiritus Sancti sapientia et sci- entia, ila quod beatifica visio etiam in palria fertur actus sapientia? illius com- pletissima? qua? est ibi, et ea mediante elici perhibetur. — Deinceps, quum actus caritatis viatorum, pra?sertim incipienti- um, imo et proficientium, imperfectio- nem habeat sibi annexam, si ideo actus fidei et spei non eliciuntur in anima seu ab ea nisi per habitus, quoniam imperfe- ctionem habent annexam : ergo nec actus dilectionis viatorum, saltem incipientium et proficientium nondum perfectorum, eli- cietur a voluntate, nisi per habitum ca- ritatis. — Amplius, sicut Albertus et Bo- naventura tangunt, dicere quod oporteat in anima ponere habitum supernaturalem infusum ad eliciendum caritatis actum, nec tamen concedere quod habitus ille sit caritas, frivolum esse censetur. Verum an gratia gratum faciens et caritas realiler ab invicem distinguantur, alia qua?stio est et problema difficile, habens defensores magnos et fortia argumenta pro utraque parte. — Quod vero oporteat ponere cari- tatem habitualem in anima, hinc quoque ostenditur, quod caritas ipsa est vestis nuptialis sine qua nemo salvatur, ut san- cti Patres concorditer protestantur. Infan- tes autem ante adultam a?talem emigran- tes, salvantur : ergo in caritate decedunt. Non aulem habenl nec unquam habuerunt aclum dileclionis ante emigrationem, sed habitualem caritatem dumtaxat deferunt secum.

AN CARITAS SIT VIRTUS CREATA, VEL IPSEMET SPIRITUS SANCTUS

15

Prseterea de hac re plurima scribit Sco- A tus, et multipliciter ac efficaciter probat quod oporteat ponere habitum caritatis. Deinde subjungit : Mihi videtur quod in hac materia aliter sensit Magister quam communiter sibi imponitur. Vult eniin quod pra?ter fidem et spem ponatur in anima etiam habitus gratificans animam, unde actus dicatur et sit meritorius : quia in libro secundo concedit quod gratia sit virtus perficiens animam, et quod sicut pluvia infunditur terra? eamque irrigat et fecundat, sic anima?. gratia inspiratur, B ipsam irrigans atque perficiens: Asserit quoque quod usus bonus liberi arbitrii sit ex gratia, qua? virtus est anima?. Hinc dico quod caritas et gratia sunt habitus unus, quod pro pra?senti supponitur : et Magister hoc voluit, quamvis non expli- cavit aperte. Sicque pra?ter fidem et spem non oportet ponere habitum caritatis ali- um ac distinctum a gratia. Sed ponit Ma- gister Spiritum Sanctum gratia? adsisten- tem, ita quod gratia animam informante, Spiritus Sanctus fecundat animam ipsam C per gratiam, et sic eam inhabitans, gra- tificat actum sua? dilectionis ; et volun- tas, mediante habitu gratia? informante ac Spiritu Sancto inhabitante, elicit actum dilectionis : et ita, secundum Magistrum, parvuli baptizati habent Spiritum San- ctum inhabitantem et gratiam gratifican- tem. Dico igitur quod Spiritus Sanctus cooperatur anima? ad eliciendum actus fidei ac spei, mediantibus habitibus qui sunt fides et spes, propter imperfectio- nem actuum eorumdem ; voluntati vero D cooperatur ad eliciendum actum gratum sine habitu medio : et sic Spiritus Sanctus est forma virtutum. Quod autem oporteat ponere habitum informantem, hinc potis- sime comprobatur, quoniam alias actus meritorius non esset in hominis potestate, imo esset tantum miraculosus et a causa superiori, videlicet Spiritu Sancto dum- taxat.

Porro ha?c Scoti opinio videtur in mul- tis deficere, imo et implicare. Si enim,

ut asserit, gratia et caritas sunt habitus unus et idem realiter, fateri oportet quod Spiritus Sanctus cooperetur voluntati ad eliciendum meritorium actum dilectionis mediante habitu caritatis, sicut et intelle- ctui cooperatur ad eliciendum fidei actum mediante fidei habitu, quum certum sit actualem dilectionem internam ac merito- riam tam vere, immediate ac proprie atque elicitive esse actum caritatis habitualis, quam vere et elicitive actus fidei actus est fidei habitualis. — Denique, si ut affirmat, gratia et caritas realiter idem sunt, opor- tet concedere quod gratia tam vere ac subjective consistat in voluntate, quam vere et inha?sive caritas est in ea. Carita- tem autem voluntati inesse negare non potest, qui actum caritatis, videlicet velle atque diligere, concedit esse in voluntate. Nam et diligere, est alicui bonum velle, secundum Philosophum. Velle autem seu actum volendi non esse in voluntate, nul- lus sani judicii poterit affirmare. — Pra?- terea, quamvis subtilior rationabiliorque positio teneat caritatem et gratiam reali- ter distingui ab invicem, prout suo loco patebit et alibi sa?pe probatum est, et ab Alexandro, Thoma, Alberto, Bonaventura, aliisque solidioribus doctoribus concordi- ter edocetur ; hoc tamen pro nunc transi- liatur, hoc addito, quia si Magister illius fuisset opinionis quod realiter idem sint, non plane negasset habitum caritatis esse in anima, sicut nec habitum gratia?. Ideo resolutio Scoti non procedit secundum in- tentionem Magistri. — Amplius, dato quod non poneretur in anima habitus infor- mans atque gratificans, qui utique est po- nendus ; ex hoc tamen non sequeretur quod Scotus infert, videlicet quod actus meritorius non esset in hominis potesta- te : tum quia et is qui est in peccato mor- tali potest caritatem acquirere et merito- rie operari, quod in se est faciendo, sicque actus meritorius in ejus est potestate ; tum quia alterius opinionis defensor re- sponderet, quod homine se pra?parante at- que quod suum est peragente, Spiritus

1G

IN LTBRUM I SENTENTIARUM. — DIST. XVII \ QU.EST. I

Sanctus mox excitaret liberum arbitrium ad meritorium actum. — Insuper, quod Scotus dicit Spiritum Sanctum esse for- mam virtulum. quamvis verum est de for- ma efficienter exemplariterque formante, hoc tamen non sufficit huic proposito, quia oportet in anima esse unam virtutem supremam formaliter inha?rentem, quse sit ceterarum virtutum motrix formalis, ver- tex, vita et forma interior.

Introducit demum Scotus circa qusestio- nem hanc multas difficultates (ut apparet) supervacuas, curiosas, quibus immorari, magis videtur fractio capitis et impedi- mentum devotionis, quam occupatio fru- ctuosa. — Prseterea dicit, quod nec sola caritas, nec sola voluntas sit principium elicitivum actus dilectionis seu meritorise actionis : et in hoc ipsi consentio. Addit quoque, quod voluntas cum caritate est totale principium actus meritorii : quod quamvis aliquo modo queat salvari, lo- quendo videlicet de interiori principio, potest tamen et impugnari, quia neces- sario concurrit atque requiritur actualis motio et specialis cooperatio Spiritus San- cti. Ulterius dicit, quod voluntas est prin- cipalior causa respectu actus, caritas vero respectu meriti et acceptationis : quod forsan juxta modum suum loquendi, for- maliter potest admitti. Asserit item, quod neutra causarum istarum accipit causali- tatem ab alia, ita quod nec voluntas habet causalitatem ad operandum a caritate, nec econtrario. Quod monstratur erroneum, quum certum sit voluntatem a caritate in- clinari et affici, vivificari atque idoneam fieri ad producendum meritorios actus, et ad movendum imperialiter, efficaciter ac meritorie alias vires ac virtutes ad ac- tus suos : ad quae sine caritate est impo- tens. Caritas quoque quum sit accidens voluntati tanquam proximo subjecto inhae- rens, fulcimentum et aliquid vigoris, con- servationis et efficaciae sortilur ab ea, et juvant se invicem cooperanturque mutuo.

At vero Durandus : Omnes, inquit, po- nunt caritalem increatam, quse Deus est,

A juxta illud : Deus caritas est. Omnes quo- Uoann. iv, que ponunt aliquam caritatem creatam, quse potest sumi dupliciter : primo, pro actu quo diligimus Deum, et hanc omnes concedunt ; vel pro habitu, et hanc negat Magister. Ponit enim libro secundo, quod gratia exsistente in essentia animse, non oporleat aliquem ponere habitum in vo- luntate, mediante quo eliciatur actus di- lectionis meritoriee. — Deinde Durandus circa hoc ponit opinionem ^Egidii et ejus motiva jam tacta, et efficaciter reprobat

B ea ; et addit : Operatio sciri facit seu ar- guit formam. Caritatis autem duplex est operatio : prima, hominem reddere Deo carum ; secunda est dirigere seu ad me- ritorium actum perficere. Videndum ergo propter quam operationum istarum opor- teat ponere caritatem creatam in anima. Et videtur quod non propter primam, quo- niam homo potest Deo esse carus sine caritate ipsum informante : quoniam om- ne donum Dei exsistens in homine pro- cedit a caritate qua Deus primo diligit

C hominem : prius ergo sumus Deo cari, quam caritas nobis infundatur ab eo. Igi- tur propter secundam caritatis operatio- nem oportet ponere habitum caritatis in voluntate, videlicet ad promerendum vi- tam geternam de condigno. Ex puris nam- que naturalibus non meremur, saltem de condigno, quamvis de congruo. Denique quum Spiritus Sanctus moveat volunta- tem ad meritorium actum, hoc est vel per modum objecti cogniti tantum, vel etiam per modum agentis, inclinantis volunta-

D tem in objectum sic cognitum. Non primo modo, quia sic movet voluntatem in na- turali dilectione, quae non est meritoria de condigno : ergo secundo. Yerumtamen circa hsec multa scribit Durandus, quse suis locis discutientur.

Porro, quod ait hominem posse esse Deo carum sine caritate in ipso homine exsistente, non videtur bene sonare, quum scriptum sit, Sine fide impossibile est pla- nebr. xi,6. cere Deo : ergo nec sine caritate. Et rur- sus ait Scriptura : Neminem diligit Deus sop.vn.as.

AN CARITAS SIT VIRTUS CREATA, VEL IPSEMET SPIRITUS SANCTUS

17

nisi qui cum sapientia inhabitat. Ergo nec A aliquem diligit nisi qui caritatem habet. Rursus, qui caritatem non habet, in statu consistit damnationis ; et si sit adultse setatis, in mortali est culpa : non ergo carus est Deo. — Verum ad hsec potest quis dicere, quod aliquis duplieiter dicitur Deo acceptus, carus sive dilectus, utpote secundum prsesentem justitiam, et secun- dum prsedestinationem seternam, et quod secundum prsedestinationem seternam ali- quis electus caritatem non habens, sit Deo dilectus. B

Ad primum ergo dicendum, quod nunc satis ostensum est quid ad auctoritatem Magistri in hac parte sit respondendum. Ad auctoritates vero Augustini Thomas in secunda secundse respondet, qusestione vi- cesima tertia : Divina essentia caritas est, sicut et sapientia ac bonitas. Ideo sicut dicimur boni bonitate quae Deus est, et sapientes sapientia quse est Deus, quoniam bonitas et sapientia quibus formaliter bo- ni sumus ac sapientes consistimus, sunt C qusedam participationes increata?. bonitatis ac sapientise ; sic caritas, qua formaliter Deum proximumque diligimus, participa- tio est caritatis divinse. Idcirco interdum sic loquitur Augustinus. Hic etenim mo- dus loquendi frequens est apud Platoni- cos, quorum doctrinis Augustinus fuit in naturali philosophia imbutus. Quod qui- dam non attendentes, sumpserunt ex ver- bis Augustini occasionem erroris. — Ad secundum Albertus et Bonaventura re- spondent, quod agens sine medio et per D se, perfectus est quantum est ex parte agentis. Quod autem Spiritus Sanctus mo- vet voluntatem per intermedium habitum caritatis, non est ex imperfectione, impo- tentia seu indigentia Spiritus Sancti, sed voluntatis creatse, quse indiget perfici et aptari ad recipiendum tanti motoris in- fluxum, nec potest esse Deo accepta, nec meritorie agere absque caritate. Quum er- go media per quse Deus agit, a Deo ha- beant quidquid sunt et possunt, non cedit

T. 20.

in imperfectionem summi et primi agen- tis, quod interdum agit per media. — Ad tertium respondendum, quod sicut Deus immediate produxit rerum naturas natu- raleque esse, sic etiam ipse est immediata causa et creator caritatis et gratise ; sed meritorios actus causat per intermedios habitus, non ex indigentia sua, sed sic- ut jam dictum est, quemadmodum etiam multa naturalia producit assidue per cau- sas secundas, secundum condecentiam or- dinis rerum, quse tamen per se ipsum posset producere. Et sicut ait Albertus, Opera recreationis et gratise ordinantur ad finem sublimiorem quam opera naturse : idcirco plura requiruntur in illis, nec po- test in omnibus esse conformis ordo ac modus agendi. — Ad quartum dicendum, quod illa similitudo non tenet in omni- bus, quoniam Deus est vita animse per modum causse efficientis ; anima vero vita est corporis tanquam causa formalis in- trinseca, substantialisque pars totius com- positi.

Ad quintum dicendum, quod prsestan- tissimi actus illi attribuuntur caritati tan- quarn causse secundarise et creatse atque quodam modo instrumentali, et sicut cau- sse formali intrinsecse, non sicut causse primse ac principali. Ad id vero quod tan- gitur, quod caritas videtur esse dignissima creatura et omni mente creata prsestan- tior, breviter dico, quod in ratione formse, intellectuales substantise, et cetera perfe- cte per se subsistentia, prsestantiores sunt caritate, quemadmodum substantia acci- dente; non autem in ratione finis, quia caritas propinquius supernaturali beatitu- dini unit : estque donum supernaturale, et quantum ad hoc, super dona naturalia eminentiam quamdam sortitur, ut ait Al- bertus. Unde et Thomas fatetur, quod ani- ma in quantum caritate perficitur, hoc est sub ratione perfectibilis, est quodammodo inferior caritate : quse in quantum actus atque perfectio voluntatis ac animse, est suo modo prsestantior eis, puta secundum quid; sicut scientia intellectu, in quantum

2

18

IN LIBRUM T SENTENTIARUM. — DIST. XVII ' QUJEST. II

ipsum perficit. Hinc Richardus : Quum bonum converlalur cum ente, sicut cari- tas et anima comparantur in entitate, ita in bonitate. Comparantur autem in enli- tate : et quoniam anima esl subslanlia, caritas accidens, anima plus habet de en- titate quam carilas ; et ex consequenti, plus habet de bonifalc essentiali, caritas vero plus liabet de bouitate morali. — Ad id vero quod subditur, quod omnis torma creata est vanitas, respondetur quod ca- ritas quoque in quantum ex nihilo est ac dependens, atque a vero et incommutabili esse deficiens, imo et amissibilis ac cor- ruplibilis suo modo, videlicet desinens esse per peccatum mortale, vanitati ad- mixta est, et suo modo vanitas appellatur, ut Alexander testatur. — Ad ultimum re- spondendum, quod caritas potius est id quo placetur Deo, quam id quod placet Deo; estque ordinata ad intellectualem es- sentiam potius quam econtra. Intellectu- alis quippe natura per caritatem placet Deo, ita quod caritas est medium compla- cendi. Unde id quod proprie placet Deo, est intellectualis creatura caritate ornata. Nam et accidens ad substantiam ordi- natur.

Multa demum sublimia pra?dicata con- veniunt caritati : ut quod immediate Deo conjungit, et beatitudinem de condigno meretur, atque seternse sequivalet vitse in quantum ipsa caritas sancta est superna- turalis similitudo increati amoris, videli- cet Spiritus Sancti, et ei inseparabiliter juncta, ac iu ejus virtute agens ac mo- vens : attamen increatae beatitudini, quse esl Deus, non sequivalet absolute, iino in- finite occumbil ab ea. Attamen secundum qiiamdam acceptationem et divinae beni- guilalis sestimationem, dicitur etiam incre- atse bealiludini aequivalere, in quantum Deus piissimus per carilalein ila acceplat creaturam rationalem, quod reputat eam benigne dignam sua fruitione, quanquam a crealura nihil condignuni simpliciter [»ossil Deo rependi aul exhiberi.

QU^STIO II

SEcundo quseritur, An caritas sit ex caritate diligenda.

Videtur quod non. Primo, quia secun- dum Augustinum libro de Doctrina chri- stiana, qualuor sunl ex caritate diligenda, videlicet Deus, propria anima, proximus, et proprium corpus : quorum nullum est caritas. — Secundo, si caritas diligitur, B ergo aliqua dilectione diligitur ; et illa dilectio diligenda est rursus alia dilecti- one, sicque ibitur in infinitum. — Tertio, fides non creditur, nec spes speratur : er- go nec caritas diligitur.

In contrarium est auctoritas Augustini, qui ait in littera : Qui proximum diligit, consequens est ut et ipsam dilectionem prsecipue diligat. Sed et octavo de Trini- tate : Nemo (inquit) dicat : Non novi quid diligam. Diligat fratrem, diligat et ipsam dilectionem.

C

Ad hoc Bonaventura respondet : Sumen- do dilectionem pro dilectione increata, quse Deus est, sic ex caritate est diligen- da ; sumendo vero eam pro habitu vel actu gratuito, est etiam diligenda, quam- vis non super omnia. Etenim triplex est amor, videlicet : amicitiaB, quo quis optat alicui bonum propter ipsum ; et concu- piscentise, quo quis desiderat sibi ipsi bo- num per respectum ad commodum suum. Tertius est amor complacentise, quo quis

D quiescit ac delectatur in re desiderala in ejus praesentia. Caritas itaque amore aini- citiae non est anianda, quia non est beati- ficabilis nec beneficii capax ; amore vero concupisCentise est amabilis ex caritate, secundum quod diligens amplius cupit diligere ad suam salutem ; aniore quoque complacentise, quo scilicet diligens acce- ptat ipsain dilectionem qua diligit Deum, tanquam valde acceptabile bonum : sic diligenda est carilas qua> habetur. Haec Bonaventura.

AN CARITAS SIT EX CARITATE DILIGENDA

19

Porro Albertus breviter solvit, dicendo : A Augustinus dicens, Qui proximum diligit, consequens est ut preecipue ipsam dile- ctionem diligat, arguit secundum quod causa exemplaris accipitur in exemplato. Ideo sensus est : Diligens Deum, diligit dilectionem in exemplari, videlicet in in- creato amore, secundum quod illud exem- plar resultat in amore creato. Caritas quip- pe increata resultat atque resplendet in caritate creata, sicque in illa tanquam in speculo suo diligitur.

Thomas vero respondens diffusius : Ali- B quid, inquit, est diligibile dupliciter : pri- mo, sicut ratio dilectionis ; secundo, sicut objectum : quemadmodum color videtur tanquam objectum, lux vero ut ratio per quam color exstat visibilis actu. Caritas demum sumitur tripliciter : primo, pro caritate increata; secundo, pro habitu ca- ritatis ; tertio, pro actu ipsius. Quodlibet autem istorum trium est ratio diligendi, et etiam esse potest caritatis objectum (proximum namque diligimus in quantum Deus in ipso inhabitat, caritatisque habi- C tum habet et actum ejus exercet) : sicque diliguntur ut ratio diligibilis in quantum diligibile. Si autem considerentur in se, sic adhuc diliguntur ut objectum dilecti- onis. Verumtamen non sic diligitur habi- tus aut actus caritatis dilectione amicitiae vel benevolentise, quse inanimatorum esse non potest, secundum Philosophum octa- vo Ethicorum; sed dilectione cujusdam complacentise, secundum quod diligere di- cimur id quod approbamus et quod volu- mus esse. Hsec Thomas in Scripto. D

Porro in secunda secundae, qusestione vicesima quinta, articulo secundo : Cari- tas, ait, amor quidam est. Amor autem ex natura potentise quam perficit et actuat, habet quod possit supra se ipsum refle- cti. Quum enim voluntatis objectum sit bonum universale, quidquid sub ratione boni continetur, potest sub actu cadere voluntatis : et quoniam ipsum velle, est quoddam bonum, potest voluntas velle se velle ; quemadmodum intellectus, cujus

objectum est verum, intelligit se intelli- gere, quum et hoc sit quoddam verum. Sed amor etiam ex ratione propriee speciei habet quod supra se ipsum reflectatur, quoniam est spontaneus motus amantis in amatum. Unde ex hoc ipso quod quis amat, amat se amare. Caritas vero non est simplex amor, imo habet amicitise ratio- nem, quum sit amor cum benevolentia. Porro per amicitiam amatur aliquid dupli- citer : uno modo, sicut ipse amicus, cui bona volumus propter ipsum ; alio modo, sicut bonum quod amico volumus : et sic caritas per caritatem amatur, non primo modo. Caritas namque est bonum illud quod cupimus omnibus quos ex caritate diligimus. Et eadem ratio est de beatitu- dine aliisque virtutibus, an scilicet ex ca- ritate sint diligendae. Hsec in secunda se- cunda?.

Concordat Petrus, adjiciens : Est dilectio concupiscentise large sumptse, quse est bo- ni non habiti ; et est dilectio complacen- tiae, quse est boni habiti ut maneat : et hee dilectiones sunt tam circa animata, quam circa inanimata. Est quoque dile- ctio amicitise, quse est respectu animato- rum conformium in natura ; et est dilectio benevolentia?, quse solum est respectu ani- matorum : et hae dua3 tantum sunt anima- torum, prassertim ratione utentium. Hsec Petrus.

Hinc quoque in prima secundse, qua^- stione vicesima sexta, Thomas disseruit : Secundum Aristotelem secundo Rhetori- C33, amare, est alicui bonum velle. Motus ergo amoris tendit in duo, puta in bonum quod quis vult sibi et alteri, atque in eum cui vult bonum. Amore itaque concupi- scentise amantur ea quee aliis cupiuntur, ut cibus, equus, pannus, pecunia. Amore autem amicitise amantur rationales crea- turse quibus bona optantur. Heecque amo- ris divisio quasi analogica est. Quse enim amantur amore concupiscentiae, non aman- tur proprie nec propter se, sed deside- rantur ac referuntur ad eos qui amore amicitise diliguntur, qui et proprie diligi

20

IN LIBROI I SENTENTTARUM. — DIST. XVII ; QU.EST. III

dist. l, q. 4, \>. lliCets.

perhibentur. Hsec in prima secundae. — Goncordat Richardus.

.'Egidius etiam, quamvis hic prolixc de- scribat quse vires in actibus suis sint re- ditivse ad se et reflexivse supra proprios actus, in conclusioue tamen concordat praehabilis. Certum est autem, quod nul- la potentia organica aut materialis, sit conversiva et reflexiva supra se ipsam et actus suos. Oportet namque quodlibet re- dire ad quodlibet; quumque continuum et materiale sit in infinitum divisibile, ne- cesse esset in tali reditione ad se infinita pertransiri. Hinc nulla potentia in homine est cognitiva aut appetitiva proprii actus, proprie loquendo de appetitione, nisi in- tellectus atque voluntas. Quod Proclus Pla- tonicus in Elementatione sua theologica subtilissime probat : Omne, inquiens, in- corporeum ad se conversivum est; item- que, Omne ad se conversivum, impertibile est et simplex. Idem asseritur et probatur in libro de Causis.

Ad primum ergo respondet AlbertUs, quod quatuor sunt ex caritate diligenda tanquam objecta quse proprie diliguntur, ex quibus bonum gratise ac glorise desi- deratur. Caritas vero et actus ejus virtu- tesque ceterse diliguntur tanquam dispo- sitiones ad felicitatem, et tanquam bona quse rationali creaturee optantur : juxta quem modum et beatitudo creata ex ca- ritate diligitur. Beatitudo vero increata et objectalis, quae Deus est, est ex caritate super omnia incomparabiliter diligenda. — Thomas vero respondet, quod caritas est quodammodo media inter Deum et proximum, quum sit similitudo Dei, et ra- tio proximum diligendi : idcirco ad dile- ctionem consequitur utriusque.

Ad secundum prselali doclores, ^Egidius quoque et alii multi respondent in alio loco, quod in hujuscemodi dileclione di- lectionis non itur in infinitum : quia eo- dem actu dilectionis diligitur objectum et ipsa dilectio, ut supra, quum de fruitione tractaretur, narratum esl conlra quod ob-

A jectum est ibi. Unde et Thomas hic aptius scribit : Constat quod actus dilectionis se- cundum quod tendil in alterum, differat numero ab actu dilectionis qui diligitur in alio, sive diligafur ut objectum, sive ut ratio diligendi. Sed animam suam quis potest ex carilale diligere, et etiam actum sua3 dilectionis, et tunc distinguendum est : quia vel dilectio fertur in actum dilectionis proprium sicut in rationem di- lectionis tantum, sicque eodem actu nu- mero diligitur diligens et actus ipsius; vel

B diligitur ut objectum dilectionis, et ita est alius actus dilectionis qui diligitur et quo diligitur, quoniam actus per objecta di- stinguuntur ac differunt. Nec est incon- veniens quod in actibus animae eatur in infinitum in potentia,dummodo actus nun- quam sint simul infiniti in actu. Sicque Avicenna concedit relationes quse conse- quuntur actum apprehensionemque ani- 11133, multiplicari in infinitum. — Idem dicunt hic ^Egidius et Richardus. Ad tertium Bonaventura respondet, quod

C fides est rei non visse, et spes rei non habitse : ideo super actus earum reflecti diminueret rationem spei ac fidei, quum illi actus prsesentes sint; ita autem non est de caritate.

QUiESTIO III

TErtio quseritur, An juxta capacita- tem ac dispositionem naturali- D um caritas infundatur.

Yidetur quod sic. Primo, quoniam super illud Matthsei, Dedit unicuique secundum Matth.. propriam virtutem, scribit Hieronymus et 15- habetur in Glossa : Non pro largitate aut parcitate dantis, alii plus alii minus tri- buens, sed pro accipientium viribus. Hinc et philosophi dicunt, quod causa prima influit cunctis juxta capacitatem ipsorum. — Secundo, quia infra, libro secundo, ha- betur quod angeli altiores in natura sunt altiores in gloria. Quo constat, quod juxta

AN JUXTA CAPACITATEM AC DISPOSITIONEM NATURALIUM CARITAS INFUNDATUR

21

dispositionem et capacitatem naturalium A collata sint eis charismata gratiarum. — Tertio, sicut forma substantialis se habet ad esse naturale, sic caritas ad esse gra- tuitum. Sed formse substantiales dantur a datore formarum secundum dispositionem et capacitatem materierum : ergo et cari- tas secundum capacitatem naturalium, ita quod qui naturalia possidet meliora, ma- jorem recipiat caritatem. — Quarto, sicut gloria est gratise complementum, sic gra- tia perfectio est naturse. Sed quo quis fu- erit major in gratia, eo fit major in gloria. B Ergo quo naturalia habuerit meliora, eo plus gratise ei confertur. joann. m, In contrarium est illud Joannis : Spiri- 8" tus ubi vult spirat; et quod ait Apostolus :

i Cor. xii, Hsec omnia operatur unus atque idem Spi- ll" ritus, dividens singulis prout vult. Unde et

paterfamilias ille, supremus rerum omni- Afatth.xx, um Dominus, loquitur : An non licet mihi lo' quod volo facere ? Denique multi homines

assumuntur ad ordines angelorum, quibus inferiores sunt per naturam. — Prseterea, Deus est causa ordinis distinctionisque re- G rum : ergo diversitas munerum divinorum ad prseordinationem divinse sapientise est principaliter referenda, prsesertim quum nil agat in tempore nisi ex prsedisposi- ' tione seterna. — Rursus, quos ad majora glorise dona elegit, his excellentiorem ca- ritatem largitur. Ergo secundum prsedesti- nationis seternse mensuram,non secundum naturse gradum, tribuit caritatem. — Am- plius, videmus quotidie quod aliqui meli- oris indolis et minus vitiosi, juste relin- quuntur a Deo; alii vero duriores et magis D culpabiles, misericorditer convertuntur.

Ad istud Thomas respondet : Quum Deus ad omnia se sequaliter habeat, oportet quod diversitas donorum ab ipso rece- ptorum attendatur secundum recipienti- um diversitatem, secundum quod aliquid est magis aptum et paratum ad recipien- dum. Quemadmodum autem in naturalibus formis videmus quod materia fit magis aut minus disposita ad formam suscipien-

dam per dispositiones accidentales, sic ho- mo ex suis operibus fit magis aut minus dispositus ad consequendum suam perfe- ctionem in donis gratuitis. Verumtamen differenter se habent operationes animse ad virtutes seu perfectiones acquisitas et ad virtutes infusas. Perfectiones etenim acquisitse, sunt in potentia animse non solum materiali, sed etiam activa, prout aliquid est in seminalibus causis : ut na- turalis scientia in cognitione primorum principiorum. Similiter virtutes morales sunt in rectitudine et ordine rationis. Ideo operationes animse se habent ad eas tan- quam activa principia, quia ex operatio- nibus generantur. Porro virtutes seu per- fectiones infusse, sunt in natura animse solum ut in materiali potentia, et nullo modo activa : quoniam elevant animam supra omnem suam naturalem actionem. Hinc operationes animse habent se ad vir- tutes infusas solum ut dispositiones, non ut causse. Dicendum ergo quod mensura secundum quam datur caritas, est capaci- tas animse exsistens ex natura simul et dispositione : quse dispositio est secun- dum operationum conatum. Et quia se- cundum eumdem conatum magis disponi- tur natura in uno quam alio ; ideo habens naturalia meliora, dummodo sit par co- natus, plus recipiet de virtutibus perfecti- onibusque infusis, quemadmodum et qui naturalia habet pejora quandoque magis recipiet, si ad hoc plus conetur. Hsec Tho- mas in Scripto.

Verum idem Doctor in secunda secun- dse, qusestione vicesima quarta, videtur de hac re aliter sentire, dicendo : Uniuscu- jusque quantitas dependet a propria cau- sa, quoniam universalior causa effectum producit majorem. Caritas autem quum transcendat proportionem naturse, non de- pendet quantum ad suam infusionem ex aliqua naturali virtute, sed solum ex pie- tate et gratia Spiritus Sancti eam infun- dentis. Hinc quantitas caritatis non depen- det ex virtute naturse, neque ex capacitate naturalis virtutis, sed solum ex voluntate

IX LIBRUM I SENTENTIABTJM. — DIST. XVII ; QU.EST. III

Spiritus Sancli distribuentis sua dona ut vull. Unde et Apostolus ad Ephesios : Ephes.K, Unicuique (inquit) nostrum data esl gratia secundum mensuram donationis Chrisli. Heec in Summa.

Praeterea ad hanc qusBstionem respon- det .Egidius : Quum homo naturaliter ap- pelal bonum, quanto quis meliorem hahet naluram, tanlo plus tendit in bonum, <-s(- que capacior caritatis, dummodo aliunde non oriatur impedimentum. Potest autem duplex impedimentum accidere. Primum, quoniam bonum illud transcendit faculta- tem natur?e,uf caritas.Propler quod secun- dum meliora naturalia non semper datur gratia seu caritas major, sed interdum se- cundum voluntatem et preeordinationem dantis efficitur in aliquo major aut minor capacitas ad gratiam capiendam. Secun- dum impedimentum est ex parte passionis seu vitii a medio rationis retrahentis, ita quod quis non tendit in bonum verum naturaliter, sed in bonum apparens cul- pabiliter. Propter jam tacta, non oportet quemlibet angelum superare quemlibet hominem in caritate et gratia ; neque ne- cesse est homines melioris complexionis atque ingenii habere prse aliis gratiam ampliorem, eo quod passiones et vitia sua sectentur. — Quum itaque quseritur, se- cundum quid detur major gratia homini, non debemus dicere quod secundum na- turalia meliora, quia aliquando tales mi- nus conantur ad gratiam ; neque debemus dicere quod secundum majorem conatum, quoniam cum minori conatu plus se dis- ponit ad gratise susceptionem is qui habet naturalia meliora, quam habens pejora. Si tamen sint aliqui in naturalibus pares, qui plus conatur, plus de gratia suscipit; et si sint pares in conatu, qui meliora naturalia habet, plus suscipit. Sicque se- cundum proportionem conatus ad natura- lium bonitatem, est major aut minor sus- ceptio gratiae : et hoc potissime prout ad gratise susceptionem requiritur liberi ar- bitrii motus. Nam in infusione gratise par- vulorum, majoritas ef minorilas (si lamen

A est ibi magis et minus) attenditur so- lum secundum beneplacitum infundentis, quamvis ad majoritatem hujusmodi ali- quo modo valeant orationes parentum et aliorum qui pro parvulis intercedunt. — Hsec .Egidius. Cujus responsio satis concor- dare videtur posilioni Thomse in Scripto, et utraque intelligenda videtur secundum communem cursum : quia quum Deus justus non sit personarum acceptor, ei qui magis se disponit ad caritatem et gra- tiam faciendo quod in se est, plus tribuit

B et infundit, ceteris paribus. Nihilo minus quibusdam ex privilegio electionis seternae aliter facit, quos et aversos aut rebellisan- tes seu minus se preeparantes, quandoque piissime prsevenit, alterat, trahit, com- pungit, atque nonnunquam ad preecipuam gratiam ardentemque caritatem repente perducit etiam sine magno eorum conatu, quemadmodum de multis beatis martyri- bus et confessoribus ac sanctis virginibus legitur. Denique si totus effectus divinse prse-

C destinationis simul sumatur, videlicet non solum caritas et gratia ac virtutes ei con- nexse, sed et gratise gratis datse ac dispo- sitiones ad caritatem, quae omnia cadunt sub providentia Dei tanquam effectus ipsi- us ; videtur dicendum, sicut ex secunda secundse inductum est, quod scilicet quan- titas gratise solum dependet ex voluntate Spiritus Sancti. Propter quod Thomas pri- mum argumentum solvendo, ait ibidem : Virtus illa secundum quam dat Deus uni- cuique sua dona, est dispositio et prse-

D paratio pra?cedens gratise infusionem, seu conatus ad eam. Sed hanc etiam disposi- tionem et conatum praevenit Spiritus San- ctus, movens hominis mentem magis aut minus secundum suam voluntatem. Pro- pter quod ait Apostolus : Qui dignos nos coioss. i, fecit in partem sortis Sanctorum in lumi- 12, ne. — De hoc Richardus et alii plenius scribunt, ut infra distinclione de praede- stinatione patebit.

Hinc scribit Durandus : Mensura cari- tatis consideranda est ex duobus, quia

AN JUXTA CAPACITATEM AC DISPOSITIONEM NATURALIUM CARITAS INFUNDATUR

dependet ex causis duabus, videlicet Deo influente, et subjecto recipiente. Ex eis ergo pensanda est, ita quod contingit cari- tatern non sequaliter dari : uno modo, ex parte Dei, supposita etiam aequali disposi- tione subjecti. Quemadmodum enim Deus ex beneplacito suo sanctificat unum in utero, non alium, sic unum sanctificat in utero magis quam alium, ut patet in bea- Jer. i, 5. tissima Virgine et Jeremia ; nec in lioc facit injuste, quia utrumque agit gratuito. Alio modo contingit caritatem ina?qualiter dari, propter ina?qualitatem ex parte sub- jecti. Qua? insequalitas potest attendi vel penes naturam nudam subjecti, et sic non datur caritas secundum naturalium pro- portionem : alioqui in angelo et homine non posset esse par gratia, nec in homini- bus dispar. Alio modo attenditur ina?qua- litas ex parte dispositionis subjecti per hoc quod homo reddit se aliqualiter di- gnum gratia, saltem de congruo : et ha?c dispositio est conatus ad bonum, quia se- cundum Augustinum, qui creavit te sine te, non justificabit te sine te, id est, nisi te ad bonum cooperante. — Et de isto conatu est difficultas prsecipua, an secundum co- natum majorem vel minorem detur caritas major vel minor. Et respondendum, quod conatus potest esse major dupliciter : pri- mo, propter difficultatem ; secundo, pro- pter intensionem. Si dicatur major propter intensionem, quia videlicet iste majori af- fectione fertur in Deum atque intensiori detestatione in peccatum quam alius : sic infallibiliter secundum proportionem co- natus infunditur caritas, quoniam imme- diata dispositio voluntatis ad recipiendum caritatem, est amor boni et detestatio mali prout ex naturalibus fieri potest. Verum si conatus dicatur major propter difficul- tatem, sic secundum conatum non semper confertur caritas, datur tamen quandoque. Conatus namque difficilior non est sem- per intensior. Ergo secundum gradum dif- ficultatis in conatu, non est gradus in infusione caritatis. Talis quippe difficultas quandoque contingit ex indispositione na-

A turse vel passione aut consuetudine prava. Est tamen quandoque secundum gradum difficullatis istius gradus data? caritatis, quando videlicet cetera sunt omnino pa- ria : lunc enim non videtur conatus dif- ficilior in uno quam alio, nisi quoniam actus ad quem est conatus exstat perfe- ctior. — Iste vero conatus creditur in an- gelis exstitisse secundum proportionem naturalem eorum. Et quamvis homo non potest habere conatum unum tam fortem ut sequalis sit conatui illi angelico, tamen

B per plures conatus et actus atque pro- fectus, potest attingere ad tantam cari- tatem seu majorem quam angelus. Ha?c Durandus.

Verum quod Durandus affirmat carita- tem dependere non solum ex Deo, sed etiam ex subjecto, videtur ab inductis ver- bis Thoma? discordare. Ad quod dici po- test, quod secundum Thomam, caritas de- pendet ex solo Deo effective ; inhsesive vero et dispositive, seu etiam quoad suam conservationem in esse, a subjecto aliqua-

C liter est dependens : quoniam nisi gratiam habens, a mortali abstinuerit culpa, desi- nit gratia seu caritas esse in ipso.

Porro in Scripto respondet Thomas ad primum : Virtus recipientis consideranda est non solum secundum naturam reci- pientis, sed etiam secundum dispositio- nem conatus advenientem natura?, quem- admodum et in formis substantialibus prseparatio materia? attenditur et juxta ac- cidentales dispositiones materia? superve- D nientes. — Per quod patet solutio tertii. — Ad secundum vero dicendum, quod in angelis non fuit sensualitas menti reni- tens : ideo juxta vigorem et dignitatem naturalium suorum creduntur se toto pos- se convertisse ad Creatorem, et gratiam seu gloriam accepisse ab ipso. — Ad ulti- mum respondetur, quod non est per om- nia simile : quoniam gratia est dispositio natura? ad gloriam, ideo non requiritur ut interveniat alia dispositio media inter ca- ritatem et gloriam, nisi forsan non sit

24

IN LIBRUM I SENTENTIARUM. — DIST. XVII | QU^ST. IV ET V

satisfactum pro culpis ejus qui decedil m caritate; sed iuter naturam et gratiam ca- dit conatus medius dispositivus ad gra- tiam.

Denique qupostionem hanc non.legi hac distinctione motam nisi a Thoma atque .Egidio ac Durando, quamvis alibi mo- veatur ab aliis. Pro praesenti ergo ista sufficiant.

Antisiodorensis vero in Summa sua, li- bro tertio, aliquid tangit de ista materia, inter cetera perhibens quod strenuitas na- turalium multum juvet ad actus virtutum et ad tentationes vincendum. Unde (ut asserit) strenuus miles in bello magis per- mitteret se occidi quam fidem et Ghri- stum negaret. — Yerumtamen circa hoc posset difficultas alia tangi, an scilicet ali- quis ex puris naturalibus posset mori pro fide, et utrum in ipsa mortis toleratione Deus sibi infunderet contritionem et gra- tiam : qua? difficultas suo reservanda est loco.

QU^STIO IV

0'

kUarto qua?ritur, An Deus in vita hac possit immediate amari. Quam qusestionem in hac distinctione non vidi motam nisi a Richardo. Thomas vero in secunda secunda?, qua?stione vice- sima septima, movet eam.

Breviter autem sine argumentis proce- dendo, advertenda est Richardi responsio, qui sic ait : Quamvis de lege communi Deus non cognoscatur ab homine in hac iCor.xm, vita nisi mediate, puta per speculum in ,2' aenigmate et per creata; tamen nunc per

caritatem a nobis immediate diligitur,quo- niam voluntatis actio incipit ubi intelle- ctivae potentia? actio terminatur, quum po- tentiarum istarum actiones habeant se per ordinem. Unde quod debiliter cognosci- mus, quandoque fortiter et ardenter ama- mus : sicque magis ascendil et penetrat

A amoris affectio, quam intellectus cogni- tio, juxta illud Hugonis : Dilectio intrat ubi cognitio remanet foris.Ha?c Richardus. Thomas vero loco prsetacto respondet : Actus cognitiva? potentia? perficitur per hoc quod cognitum est in cognoscente ; actus autem potentia? appetitiva?, per hoc quod appetitus inclinatur in rem ipsam. Jdeo motus appetitiva? potentia? est in res secundum conditionem seu proprieta- tem earum; actus vero potentia? cognitiva? est secundum modum cognoscentis. Porro

B Deus per se et propter se est maxime co- gnoscibilis atque amabilis, utpote essen- tialiter veritas ac bonitas summa,per quas alia cognoscuntur et diliguntur. Sed quo- ad nos, quoniam nostra cognitio a sensu ortum sortitur, prius sunt cognoscibilia quae sunt sensibus propinquiora, et ulti- mus terminus cognitionis est in eo qui remotissimus est a sensu, puta in Deo. Sic ergo dicendum, quod dilectio, quae est motus et actio appetitivse potentia?, ten- dit in Deum primo, et ex ipso derivatur

G ad alia : sicque caritas immediate diligit Deum, et alia mediante Deo. Sed in co- gnitione est econverso, quia per alia co- gnoscimus Deum, quemadmodum causam per effectum. Ha?c Thomas.

QU^STIO V

OUinto qua?ritur, An homo sine re- velatione divina certitudinali- D ter scire valeat in hac vita se esse in caritate.

Videtur quod sic. Primo, quoniam cari- tas est nobilissima virtus et optimus ani- ma? habitus. Sed ut secundo Posteriorum ait Philosophus disputans contra Platonem dicentem scientias anima? concreatas, in- conveniens est dicere quod in nobis sint nobilissimi habitus et lateant nos. — Se- cundo, quod per experientiam scitur, cer- lissime scilur. Sed ferventes in caritate experiunlur et sentiunt in se actus divini

AN HOMO SINE REVELATIONE SCIRE VALEAT IN HAC VITA SE ESSE IN CARITATE

25

amoris : ergo certissime norunt eos. — Tertio, Augustinus ait in littera : Magis novit quis dilectionem qua diligit, quam fratrem quem diligit. Fratrem autem cer- titudinaliter noscit. — Quarto, certi su- mus quod fidem et spem habeamus : ergo de caritate idem dicendum. — Quinto, multi virtuosi experiuntur et sentiunt in se quosdam actus et effectus caritatis, ad quos naturalis dilectio Dei non valet per- tingere : sicut qui subito rapiuntur, et ab exterioribus penitus alienati absorbentur in Deum, ac quasi sopita arbitrii liberta- te, in divitias glorise Dei repente mergun- tur, ita ut resistere nequeant, ad quod etiam aliis horis pertingere non valerent, quamvis se darent ad hoc : quod videtur non posse fieri, si solam naturalem habe- rent dilectionem, prsesertim quum natu- rali habitu utamur dum volumus. — Sex- to, hi qui assidue mysticam theologiam experiuntur in se, videntur certi de cari- tate, quum unio illa non nisi per arden- tissimum fiat amorem, sicut in libro de Mystica theologia docetur. — Septimo,

ii Petr. i, princeps Apostolorum : Per bona (inquit) opera certam faciatis vocationem vestram. Ergo bene agendo fit homo certus se esse in statu salutis. — Octavo, quia S. Ber- nardus testatur : Quum videris hominem in operibus bonis alacrem et ferventem, ne dubites eum spiritualiter esse viven- tem per caritatem. Et multa similia asserit Sanctus ille.

Eccie. ix, in oppositum est illud Salomonis : Ne- scit homo an sit dignus amore vel odio, sed omnia in futurum reservantur incerta.

Ad hanc qusestionem respondet Antisio- dorensis in Summa sua, libro tertio : Qui- dam (inquiens) dicunt quod aliqui sciunt se non esse in caritate : ut qui sunt in actu aut proposito peccandi mortaliter. Aliqui vero dubitant inde, quoniam ha- bent rationes pro utraque parte seque for- tes : ut qui incipiunt facere quod in ipsis est, nec amplius proponunt peccare. Alii putant se caritatem habere : ut qui jam

10.

1, 2

A multa bona fecerunt, et diu est quod non fuerunt in actu aut proposito peccati mor- talis; tamen adhuc sustinent primos mo- tus, imaginanturque turpia, ac patiun- tur inquietudinem muscarum morientium Eccie.x,i- quse perdunt suavitatem unguenti. Alii sciunt se habere caritatem : ut qui gusta- verunt dulcedinem Dei, et fomitem ha- bent quasi exstinctum, sicut post multos fletus fuit in Maria Magdalene, in ^Egy- ptiaca quoque Maria. — Preeterea adver- tendum quod duplex est scientia, utpote :

B scientia experimenti, quse est per signa; alia est veri nominis scientia, qua? est ali- cujus per se noti aut ex per se noto de- ducti. Primo modo potest quis scire se caritatem habere, puta per signa. Et signa illa sunt tria : primum est jucunditas mentis in bonis; secundum, desideria bo- na; tertium, opera bona seu prseceptorum adimpletiones, saltem secundum substan- tiam facti. Secundo modo nullus sese scit esse in caritate, nisi ex revelatione. Tribus autem ex causis voluit Deus inde nos esse

C aliquo modo incertos et aliqualiter certos. Nescimus enim : primo, ut cautiores et magis solliciti de nostra salute reddamur ; secundo, ut magis humiliemur, nec alios aspernemur; tertio, ut semper ad meliora Hebr.m^. ac viciniora saluti nitamur. Aliqualiter vero scimus : primo, ut in prsesentis vitse miseriis aliqualiter consolemur; secundo, ut Deo gratias referamus; tertio, ut ad bene vivendum jugiter accendamur. — Sciendum quoque quod sicut duplex est fides, informis videlicet et formata ; ita

D est duplex dilectio Dei, scilicet naturalis atque gratuita : quse habent tantam affini- tatem et similitudinem inter se, quod non potest homo pro certo discernere an sua dilectio sit actus amoris naturalis, an amo- ris gratuiti. Nam et de Lucifero legitur, In Ezech. deliciis paradisi Dei fuisti : et tamen nun- XXV1"' 13' quam fuit (ut fertur) in caritate. Quo con- stat, quod et naturalis dilectio habet suas delicias delectationemque aliquam.

Sed rursus argui potest, quod aliquis certissime sciat se caritatem habere : quia

26

IX MBRm I SENTENTIARUM. — DIST. XVII ; QU.EST. V

secundum Augustinum, caritas est amor quo Dcus diligitur propter se el proximus propter Deum. Sed qui omnia sna propter Deum reliquerunt ac pauperibus dede- runt, sciunt se Deum super omnia dilige- re, c! proximos sicut se ipsos : sic nam- que agendo non respexerunl ad lucrum scii commodum temporale. — Responde- mus, quod in verbis his Augustini, ly pro- pter denotat duplicem causalitatem, vide- licet causa? fiualis et efficientis, quoniam Deus efficit caritatem in nobis. Gratuita namque debet esse caritas ex parte causa? efficientis, et etiam ex parte causa? fina- lis. Amor autem naturalis potest esse gra- tuitus ex parte causa? finalis, sed non ex parte causa? efficientis, ut patet in eo qui diligil magistrum propter filium suum. Diligit enim magistrum gratis et propter se, quantum ad causam finalem : quia vult illi multa bona, quamvis sibi nullum bonum inde accideret. Sed ex parte causa? efficientis non est amor ille gratuitus, quoniam illum amorein parit filii sui amor, qui est naturalis. Itaque distinguen- da est ha?c, Iste scit se diligere Deum pro- pter se : quoniam si ly propter denotet utramque causalitatem, falsa est : quia non scit an Deus fecit illum amorem, an natura. Si vero denotet causalitatem cau- sse finalis, est vera; sed illa non sufficit ad rationem caritatis. — Ha?c Antisiodo- rensis.

Quibus satis concordat Alexander super terlium, tractatu de Garitate, ubi et addit : Quia si sciremus certitudinaliter caritatem esse in nobis, quum hoc ipsum sit fidei, quod carifatem infusam habent fideles, se- queretur quod ea quae fidei sunt, certi- tudinaliter et demonstrative scirentur. — Attamen de hoc argumento plura possent induci, de quibus supersedeo modo.

Sed rursus doctores isti prsecipui ar- guunl ila : Duplex est demonslratio, sci- licel : demonstratio propter quid, quse est probalio effectus per causam ; et demon- stralio quia, qua? est probalio per imme- dialum effecfum. Quum igitur omnis effe-

A ctus immediatus et proximus ac proprius, aptus nalus sit facere demonstrativam scientiam de sua causa, et caritas habet effectum immediatum et proximum, qui esl spiritualis dulcedo, seu Deum super- naturaliter diligere propter se, et eum qui diligif facere Deo acceptum; videtur quod per illos effectus valeat homo demonstra- tive et cciiiludinaliler scire se caritatem habere. — Item, amor naturalis et infusus seu caritas, diffcrunt specifice : ergo actus eorum sunt diversarum rationum atque

B specifice differentes. Unus ergo actuum talium discerni potest ab alio.

Verum ad hoc respondent juxta praeha- bita, quod habitus illi amorum et actus eorum tanta? sunt similitudinis et conve- nientia?, quod ab invicem per rationem discerni non queunt. Actus quoque cari- tatis, qui est subjectum suum reddere Deo acceptum, divinae voluntatis acceptatio- nem et approbationem includit, qua? nos latet. Imo ut Henricus de Hassia in tra- ctatu suo de Discretione spirituum scribit,

C quum maximus caritatis effectus, sit mori pro Deo et proximorum salute (sicut ait Salvator : Majorem caritatem nemo habet, Joann.xw, ut animam suam ponat quis pro amicis suis), nec ille tantus caritatis effectus cer- titudinaliter arguit caritatem inesse sic morienti : quoniam ex naturali amore rei publica? et acquisitis virtutibus, aliqui se exposuerunt sponte morti durissima?, sicut in libro de Civitate Dei recitat de aliqui- bus, pra?sertim de Marco Regulo, Augusli- nus. Itaque respondendum, quod quamvis

D habens caritatem gustet spiritualem dul- cedinem, qua? effectus est caritatis, non tamen scit quod illa sit dulcedo vera? ca- ritatis et non naturalis amoris. Imo est ibi fallacia accidentis : quia ad hoc quod con- clusio esset vera, oporteret quod sciret dulcedinem illam esse a caritate infusa. Unde non sequitur : Scit et experitur dul- cedinem illam in se, et dulcedo illa est carifatis : ergo scit illain esse a caritate. Circa ha?c scribit Albertus : Nullus sine revelatione ad se facta potest scire se esse

AN HOMO SINE REVELATIONE SCIRE VALEAT IN HAC VITA SE ESSE IN CARITATE

27

in caritate, duabus de causis : quarum una A est, quoniam quamvis caritas ex sua na- tura sit valde cognoscibilis, utpote lumen quoddam et actualissima virtus, non ta- men nobis sic manifestatur propter tu- multum concupiscentia? et passionum at- que phantasmalum in cordibus noslris. Alia causa est, quoniam amor naturalis simillimos habet effectus et actus cum caritate.

Pra?terea, si quis instet : Quum enim caritas sit lumen, et lumen videatur se ipso, apparet quod tam caritas increata, B qua? est splendidissimum lumen, quam caritas creata, qua? est pulcherrima ac lu- cidissima virtus, per se ipsas et in se ipsis seu immediate videantur a nobis in vita hac. — Et si dicatur quod videantur per effectus, objicitur quia sic cognoscuntur etiam a non habentibus caritatem.

Ad qua? respondendum, quod quidam his rationibus moti, dicunt quod Deus nunc per speciem a nobis videtur, sed adeo tenuis et imperfecta est visio, ut ne- queat visio appellari. Sed hoc non appa- G ret, nisi forsan in raptu, quando homo non utitur intellectu ex phantasmate ac- cipiente. Ideo mihi videtur quod Deus preesens in anima cernitur in suo effectu, qui est gratia nobis data, et prsesertim in caritate, qua? optima et intima est virtu- tum, atque simillima patriae, quia essen- tialiter manet in patria, quamvis modus ejus ibi sit alius. — Ad objectum ergo di- cendum, quod caritas lumen est quantum ad suas operationes. Effectus autem sen- sibilis luminis multiplex est ; sed quatuor D sunt principales ejus effectus. Primus est, expellere tenebras ; secundus, ostendere qua? latebant, potissime prout est in extre- mitate perspicui ; tertius est, ex multipli- catione radiorum quos diffundit, calefa- cere atque dissolvere ; quartus effectus est specialiter luminis ccelestium corporum, movere et agere ad generabilium et cor- ruptibilium productionem. Hi autem ef- fectus spiritualiter competunt caritati et veritati, diversimode tamen : quoniam pri-

mus effectus, qui est illuminare, magis convenit veritati, tam quantum ad expulsi- onem tenebrarum infidelilatis quam igno- rantia? ; sed quantum ad expulsionem pec- cati, quod nascitur ex corrupto affectii, magis convenit caritati, quoniam caritas iPeir. iv, multitudinem operit peccaforuin. Secun- 8' dus autem effectus lucis, qui est latentia demonstrare, lotus est veritatis. Porro ef- fectus tertius, qui est dissolvere et ca- lefacere, totus est caritatis. Quartus vero effectus convenit veritati et carilati : nam sicut veritas intellectum, sic caritas fe- cundat affectum. — Ad secundum dicen- dum, quod differentia illa actuum natura- lis amoris ac caritatis infusa?, quamvis ex sua perceptibilis sit natura, tamen ob ni- miam similitudinem actuum eorum, et ob alias causas tactas ac tangendas, non va- lemus certitudinaliter inter eos discerne- re in hac vita. — Ha?c Albertus. Udalricus concordat.

Quocirca pensandum, quod prima ratio illa ob quam ait Albertus nos non pos- se certissime cognoscere sine revelatione quod sumus in caritate, non videtur lo- cum habere in viris heroieis ac perfectis, in quibus sedata? sunt passiones, et intel- lectus est illustratus.

Denique Bonaventura : Caritatem, in- quit, cognosci contingit dupliciter. Primo in universali quid sit, et qualis debeat esse : et ita cognosci potest a viatore. Alio modo in speciali, sive in hoc aut illo sup- posito : et sic neque de se neque de alio potest homo nunc certitudinaliter scire quod habeat caritatem. Non de alio, quia ut ait Apostolus, quid agatur in homine, i Cor. «, nullus scit nisi spiritus hominis; nec in- 41" teriora sciuntur nisi per exteriora tan- quam per signa, qua? fallibilia sa?pe sunt. — De se ipso quoque non potest homo pro certo scire quod sit in caritate, pro- pter quatuor rationes : quarum una atque pra?cipua est divina? acceptationis impli- catio, quoniam caritas semper conjuncta est gratia? gratum facienti, qua? ideo gra- tum faciens dicitur, quoniam reddit homi-

28

IN LIBRUM I SENTENTIARUM. — DIST. XVII ; QU.EST. V

nem Deo aeceptum : idcirco et earitas sic vocatur non solum quia amatum habet carum, sed etiam quia hominem facit Deo carum ; ei quia non scimus Dei accepta- tionem certitudinaliter, nisi per revelatio- nem, ideo sine ea pro certo non scimus quod sumus in caritate, nisi nobis desu- per reveletur. Secunda ratio est similitudo caritatis ad naturalem amorem. Contingit namque aliquem inflammari ad Dei amo- rem per assuefactionem, qui tamen sordet aliquo spirituali peccato : nihilo minus semper afficietur ad Deum, sicut expresse docet Bernardus in libro de Amore Dei, ubi reprehendit quosdam de sua devotio- ne superbientes. Tertia ratio est interioris nostri oculi lippitudo, qui est velut oculus noctua? ad limpidissima natura?. Hinc sic- ut oculus lippus nescit distinguere inter lumen solis ac luna?, sic oculus noster in- terior inter lumen gratia? gratum facientis et gratia? gratis data? non valet discernere. Quarta ratio est judiciorum dispensatio di- vinorum. Deus etenim claudit oculos ser- vorum suorum quantum ad ea qua? ad eorum pertinent dignitatem et de quibus possent efferri, ne extollantur aut inaniter glorientur. Hinc gratia contraria est su- perbia? : quia superbia aperit oculos ad intuendum pra?rogativas excellentiasque sui subjecti, et claudit eos ne videant in- digentias.ac defectus ipsius, juxta illud Apoc. iii, Apocalypsis : Dicis, quia dives sum, et ne- 7- scis quia tu pauper es et ca?cus. Econtra

vir sanctus dicit se nihil esse, quia Deus claudit oculos ejus ad bona, et aperit eos ad videndum propria mala. Et ha?c est ra- tio cur homo non cognoscit caritatem : qua? ratio, quamvis per se non sufficiat, cum aliis tamen bona est. Attamen eredo quod prima ratio illa praecipua sit, scilicet quoniam caritas acceptationem divinae vo- luntatis includit. Nihilo minus per signa qua?dam potest probabiliter sciri inesse, maxime per mortificationem concupiscen- tia? et amoris mundani ac vani, atque per alia multa signa qua? Sancti ponunt. Ha?c Bonaventura.

A Circa ha>c loquitur Thomas hoc loco : Dupliciter dicitur aliquid esse cognosci- bile, secundum Philosophum secundo Me- taphysica? : primo, secundum se seu ex sua natura ; secundo, quoad nos. Hinc im- materialia ex se sunt maxime cognoscibi- lia, nobis vero sunt difficillima, quia no- stra intellectiva cognitio a sensitiva habet exordium. Unde potentias ac habitus ani- ma? non valemus cognoscere nisi per ac- tus, et actus per objecta. Porro in actu anima? plura considerantur, videlicet spe-

B cies actus, et modus atque effectus. Si ergo sumimus actum caritatis,qui est dili- gere Deum et proximum, ex specie actus, non discernitur an sit a potentia imper- fecta, vel a potentia per habitum gratui- tum perfecta : quia ad idem objectum ordinatur potentia et habitus, ut intelle- ctus possibilis et scientia. Modus vero quem ponit habitus in opere, est facilitas et delectatio : quia ut secundo Ethicorum habetur, signum habitus est delectatio fiens in opere. Ab hoc autem modo non

C potest discerni an actualis dilectio sit a caritate infusa, vel ab habitu acquisito. Proprius autem effectus dilectionis secun- dum quod est ex caritate, est efficacia promerendi : qua? nequaquam cadit in nostram cognitionem, nisi per revelatio- nem. Ha?c Thomas.

Concordat Petrus : Illos, inquiens, ha- bitus qui habent actus omnino dissimiles ac divisos ab actibus aliarum virtutum, cognoscere possumus in propria ratione, ut fidem et spem; illos vero qui habent

D actus similes actibus aliorum habituum vel innatorum vel acquisitorum, non pos- sumus cognoscere cognitione perfecta in propria ratione, sed solum in genere. Sic- que scire possumus nos habere dilectio- nem, non caritatem. Et hoc quadruplici ratione. Primo, quoniam caritas importat Dei acceptationem, qua? latet nos. Secun- do, quoniam intellectus noster obumbra- tus ex carne, ad supernaturalia cogno- scenda est hebes. Tertio, quoniam actus caritatis similis est actui acquisiti et con-

AN HOMO SINE REVELATIONE SCIRE VALEAT IN HAC VITA SE ESSE IX CARITATE

naturalis amoris. Quarto, propter judicium A Dei, qui ad humiliandum nos vult nos bona nostra latere. — Potest quoque sic responderi : Unumquodque cognoscitur se- cundum quod est in actu, prout undecimo Metaphysica? dicitur. Habitus autem est medium inter potentiam et actum, pro- pter quod nec habitus ipse percipitur nisi secundum quod per actum completur. Hinc exercendo actus quorumdam habi- tuum, percipimus nos habitus illos habe- re. Quod contingit ex hoc quod percipimus actum pervenire ad hoc quod est proprius B effectus hujusmodi habitus : sicut dum quis scit se seu actum suum pertingere ad proprium effectum temperantise, co- gnoscit temperantiam se habere. Porro proprium caritatis effectum, quem addit supra naturalem dilectionem, scire non possumus. Hic namque effectus est quse- dam ineffabilis unio mentis ad Deum, de

joann.wu, qua apud Joannem legitur : Ut sint unum

22" sicut et nos. Hsec Petrus.

Prsehabitis omnino concordat Richardus. iEgidius quoque scribit hic : Aliquid po- C test cognosci dupliciter, scilicet : specu- lative et in communi, utpote quid sit, et quse sit causa ipsius et subjectum atque effectus. Sicque caritas potest cognosci, non solum ab habentibus caritatem, sed item ab aliis : sicut et sapor potest cogno- sci hoc modo ab eis qui non sunt eum experti in hoc vel illo subjecto. Secundo, res potest cognosci secundum quod est in isto vel illo : et sic non potest caritas cer- titudinaliter sciri, nec ab eo qui habet illam neque ab aliis. — Haee ^Egidius. Qui D de his scribit prolixe, tamen concordi- ter aliis.

Ad primum itaque respondendum, quod Philosophus loquitur ibi de habitibus in- tellectivse potentise, quorum actus sub pro- pria possunt ratione cognosci. Caritas quo- que non penitus latet habentem, quia ut tactum est, per multa signa probabiliter scitur inesse. Unde et Apostolus protesta- I Cor. 11,12. tur : Non spiritum hujus mundi accepi-

mus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus qua3 a Deo donata sunt nobis. De- nique praeter signa praetacta, sunt et alia signa, quaedam minus et qusedam magis probabilia. Signa autem multum probabi- lia sunt : cordialiter abhorrere ac fugere omne peccatum mortale, ita quod homo pro nulla re vellet scienter peccare mor- taliter; item, propriam conscientiam dili- genter discutere, et quidquid in se venerit rcprehensibile, fortiter emendare ; aliis quoque discretis personis propriam con- versationem et conscientiam aperire tam in confessione sacramentali quam extra eamdem, et juxta illorum informationem emendationi insistere ; habere etiam cor paratum ad omnia quae Deus requirit, et coram Deo jugiter in omnibus formidare. Signa vero minus probabilia sunt, verbum Dei libenter audire, divino officio intuitu Dei affectualiter interesse. Non est autem securum sensibili devotioni plurimum cre- dere, quia frequenter potest in ea deceptio commisceri. Vera autem et tuta devotio est, ad ea quse Dei sunt ac salutis, ani- mum promptum habere, et non multum curare an hoc sit cum deyotione sensibili seu consolatione quadam suavi, quia et multi infideles ac perfidi atque heeretici in sacrificiis et orationibus suis multoties accenduntur, lacrimantur et delectantur : nam et inferiorem ac sensitivam animse partem spiritus malus variis modis potest alterare, immutare, afficere. — Ad secun- dum dicendum juxta praehabita, quod fer- ventes in caritate experiuntur et noscunt in se esse actus amoris; non tamen certi- tudinaliter sciunt sine revelatione, an sint actus amoris infusi, an naturalis et acqui- siti. — Ad tertium respondetur, quod Au- gustinus loquitur juxta modum Platoni- Cf. p. nc. corum, ut dictum est plenius supra; et verum est quod habens dilectionem, ex ejus praesentia certo scit se habere dilecti- onem saltem in genere, et ipsa caritas ex parte cognoscibilis nota* est. — Ad quar- * nata tum dicendum, quod fides et spes habent actus sibi tam proprios, quod certitudina-

30

IX LIBRUM I SEXTEXTTARUM.

DTST. XVI [ : QU.EST. VI

liter possunt discerni ab aliis : ideo non est simile.

Ad quintum respondendum, quod sicut sapientia qua? est donum Spiritus Sancti, el caritas, habenl Ires gradus; sic sapien- lia naturalis, sapientia quoque theologica, qua? est habitus acquisitus et donum gra- tia? gratis data?, et etiam amor Dei na- turalis, habent proporlionabiliter gradus tres. Sicque sapientia illa naturalis, et praesertim theologicalis acquisita, ac ainor naturalis seu acquisitus, quantum ad gra- dus suos supremos habent quosdam actus et effectus valde consimiles mystica? theo- logia?, prout ex libris Piatonicorum Augu- stinus in libro de Givitate Dei declarat. Ideo inter actus illos discernere non vale- mus. Et quamvis revera sint quidam actus et effectus caritatis infusa? perfecta?, ac mystica' theologia? (qua? realiter idem est cum dono sapientia? quantum ad gradum ejus tertium ac supremum), tam sublimes et eminentes, quod naturalis amor et sa- pientia acquisita ad eorum perfectionem ac dignitatem pertingere nequeunt, ut praecipue patet in his qui rapiuntur et absorbentur in divitias gloria? Dei tam va- lide quod ab omnibus sensibus penitus alienantur usque totius corporis rigidita- tem, soporationem, inflexibilitatem ; ta- men aliquid tale etiam naturaliter fieri posse aliqui forsitan responderent, vel a spiritu malo imaginarentur corpus sic al- terari. Porro quod tangitur in illa objecti- one, quia naturali habitu ad libitum uti- mur, solveretur fortassis, dicendo quod in raptibus illis inopinatis, improvisis et pra?- venientibus, qui vitari non valent, in qui- bus sopitur libertas arbitrii, aliqua causa superior naturalis secreta concurrat. Mihi tamen sub correctione videtur, quod in elevationibus illis ecstaticis ferventissimis ac splendidissimis, in quibus mens tam gratiose pra?venitur, rapitur, absorbetur in Deum, tamque serenissime contemplatur divina, atque tam amorose ac dulciter senlit se pra?veniri, constringi, deosculari a superbeatissima Deitate, ita quod pro

A tunc, velit nolit, ambigere nequeat quin placeat et accepta sit Deo, certa sit se esse in caritate ; et quod tam gratiosa et amo- rosa visitatio mentis a Deo, a?quivalenter vel etiam formaliter sit revelatio desuper facta. Nec oportet revelationem illam per angelum fieri : qua? etsi per angelum fie- ret, non protinus acceptanda esset et cre- denda tanquam ab angelo sancto facta, nisi forsan quis haberet discretionem spi- rituum, aut intus certificaretur de hoc : quoniam angelus Satana? transfigurat se u Cor. «

B in angelum lucis. — Ex quibus patet so- l4, lutio sexti. — Ad septimum respondetur, quod auctoritas illa Archiapostoli exponi potest de certitudine conjecturali et mul- tum probabili : de qua sanctus pater Ber- nardus et multi alii Sancti loquuntur. — Per quod patet ad octavum responsio.

Postremo, auctoritatem Salomonis pra?- habitam, Nescit homo an sit dignus amore Eccie.it, vel odio, quidam exponunt de amore prse- l" destinationis seu finalis salvationis, an sci- licet finaliter sit salvandus : et constat

C inde neminem sine revelatione certum posse consistere. Apostoli vero et alii qui- dam Sancti, ex revelatione certi fuerunt se dignos esse amore et caritate tam pra?- sentis vita? quam salvationis a?terna? et pra?destinationis divina?. Verissimum quo- que est quod divinus ait Apostolus : Ipse Spiritus testimonium perhibet spiritui no- stro quod filii Dei sumus. Nempe Spiritus Sanctus suorum corda fidelium consolatur variis modis, et ipsis inspirat, loquitur et ostendit quod adoptivi sint filii Dei, et in

D caritate consistant : quod quibusdam per certitudinem absolutam, aliis per certitu- dinem probabilem aut piam confidentiam protestatur ac manifestat.

QUjESTIO VI

SExto qua?ritur, An caritas augea- tur, et qualiter quibusve ac- tibus.

Rom. vcn, 16.

AN CARTTAS AUGEATUB, ET QUALITER QUIBUSVE ACTIBUS

31

Videtur quod non augeatur. Primo, quo- A niam est simplex forma indivisibilisque essentia. — Secundo, quia nec est quanla ex sua natura, nec quantitas, sed qualitas simplex ; nec ex parte subjecti sui, quum insit voluntati, quse est immaterialis et inorganica potentia animae. — Tertio, quod non movetur, non augetur, quum augmen- tatio sit species motus. Sed caritati non competit moveri, quum non sit corpus neque res corporalis, sed spiritualis.

In oppositum est auctoritas August.ini, dicentis : Caritas meretur augeri, ut aucta B mereatur et perfici. Et iterum ait : Garitas quum fuerit nata, id est infusa, nutritur; quum f uerit nutrita, roboratur ; quum fu- erit roborata, perficitur. — Denique diversi sunt gradus caritatis, in quibus homo cre- scit paulatim. Et tale crementum est quod- dam caritatis augmentum.

Ad hoc Thomas respondet : Quidam po- suerunt caritatem essentialiter non augeri, et horum quadruplex fuit opinio. Quidam namque dixerunt, quod caritas secundum se non augetur, sed dicitur augeri in no- C bis in quantum nos in caritate profici- mus : et hsec fuit opinio Magistri et suo- rum, quoniam posuerunt caritatem non esse nisi ipsummet Spiritum Sanctum, in quem variatio nulla cadit. Sed hoc stare non valet, quoniam non est intelligibile quod nos proficiamus in caritate, quse est Spiritus Sanctus, nisi aliquid fiat in nobis quod prius non fuit : et hoc esse non po- test solummodo actus, quum actus pro- cedat ex habitu seu virtute, sicut proba- tum est, omnis quoque actus perfectus, D quali unimur Spiritui Sancto, est a virtute perfecta. — Alii dixerunt, quod caritas es- sentialiter non augetur, sed dicitur augeri, in quantum magis firmatur in subjecto secundum ipsam radicationem. Sed ex hoc sequitur ipsam quoque augeri essentiali- ter : nulla enim forma magis firmatur in subjecto, nisi per hoc quod majorem ha- bet victoriam super illud. Augmentum ve- ro victoriae redundat in augmentum virtu- tis, et per consequens in augmentum suse

essentia? : quoniam virtus si non est ipsa essentia, oportet quod sit ab essentia, com- mensureturque ei sicut effectus proprise causse. — Alii dixerunt, quod caritas es- sentialiter non augetur, sed adveniente majori caritate, minor quse inerat destrua- tur, sicut dies augeri dicuntur dum mi- noribus succedunt majores. Quod stare non valet, quoniam nulla forma corrum- pitur nisi ex agente contrario, ut albedo nigredine, vel per accidens ex corruptione subjecti. Quum ergo subjectum caritatis permaneat, caritas quoque adveniens, ca- ritati quse inerat non contrarietiir, nequa- quam destruitur. — Alii dixerunt, quod caritas non augetur nisi quantum ad fer- vorem. Quod dici non potest, quoniam fervor caritatis dupliciter sumitur. Primo proprie, prout est in parte sensitiva. Quum enim vires inferiores sequuntur motum superiorum si sit intensus, sicut videmus quod ad apprehensionem mulieris dilectae totum corpus accenditur; sic quando af- fectus superior intense movetur in Deum, consequitur qusedam impressio in viribus sensitivis, qua incitantur ad obediendum divino amori. Intensio autem istius fervo- ris ad augmentum non sufficit caritatis : quia secundum augmentum istius fervo- ris non attenditur quantitas meriti, quum augmentum hujusmodi in corporis infe- riorumque virium dispositione consistat. Idcirco hoc modo magis ferventes non semper magis merentur : qui autem cre- scit in caritate, crescit in merito. Secun- do, fervor caritatis metaphorice sumitur, secundum quod caritatem dicimus esse calorem, et intensionem actus caritatis vo- camus fervorem, prout etiam S. Dionysius DeCoeiest. ponit fervidum in angelorum amore. Sic- hier-caP-vn- que fervor est per se consequens essen- tiam caritatis. Hinc non potest in tali fervore fieri augmentum, nisi caritas essen- tialiter augeatur : quoniam simul variatur res, et omnia quae ipsam consequuntur per se.

Idcirco dicendum, quod caritas essentia- liter augetur. Augeri autem non aliud est

32

1N LIBIUM I SENTENTIARUM.

DIST. XVII I OU.EST. VI

quam majorem sumere quantitatem. Pro- pterea secundum quod aliquid se habet ad quantitatem, ita se habet ad augmen- tum. Quantitas autem est duplex, videlicet virtualis et dimensiva. Virtualis non est ex suo genere quantitas. Non enim divi- ditur divisione suae essentise, sed magni- tudo ejus attenditur per respectum ad divisibile aliquid extra vel multiplicabile, quod est objectum vel actus virtutis. Ex genere autem suo est forma accidentalis in genere qualitatis, aut forma substantia- lis, quse non est major aut minor. Hinc augmentum secundum quantitatem virtu- tis, non pertinet ad speciem motus quae augmentatio appellatur, sed magis ad alte- rationem : sicque augentur caritas et alise qualitates. — Porro quantitas dimensiva convenit quibusdam per accidens : sicut aibedini, quse dicitur quanta secundum quantitatem superficiei. Unde non augetur nisi per accidens. Per se autem convenit corporibus, qua3 per se augentur. Quod contingit dupliciter : quia interdum quod suscipit majorem quantitatem movetur de quantitate minori ad majorem ; aliquando vero fit hoc sine motu ipsius quod auge- tur : propter quod non quselibet pars ejus augetur, sicut quselibet pars moti per se movetur. Et hoc contingit quando efficitur quantitas major per quantitatis additio- nem : sicut dum additur lignum ligno, aut linea lineee. Unde hic est augmentum, sed non motus augmenti. Verum quod aliquid moveatur ad quantitatem majo- rem, contingit dupliciter : primo sic, quod quantitas sit per se terminus motus ; vel quod terminum consequatur. Quumque quantitas fuerit per se terminus motus, oportet quod sit ibi additio ad totum et ad quamlibet ejus partem, ita quod totum augeatur et quselibet pars ipsius, ut est in animali et planta : sicque proprie est mo- tus augmenti, et sic motus augmenti non est nisi in habentibus nutritivam. Conse- quitur autem quantitas terminum motus, dum motus est ad formam quam conse- quitur quantitas aliqua. Cuilibet etenim

A formae debetur quantitas determinata : et quoniam non specificatur nisi ab eo quod est per se terminus motus, ideo talis mo- tus non vocatur per se motus augmenti, sed generatio, si sit forma substantialis, vel alteratio, si sit forma accidentalis.

Denique caritas dicitur augeri non quasi subjectum augmenti, quum sit accidens, sed quia per ipsam augmentum attendi- tur : sicut et quantitas fertur augeri et albedo variari, dum aliquid per quantita- tem augetur aut per albedinem variatur.

B Nec oportet si essentialiter augeatur, quod destruatur. Dicitur namque secundum es- sentiam suam moveri, dupliciter. Primo, quia essentia est per se terminus motus : sicque secundum essentiam moveri, est essentiam amittere et corrumpi. Secundo, quia est motus secundum aliquid conjun- ctum essentiae quod est per se terminus motus : quemadmodum aliquid dicitur mo- veri essentialiter, quando secundum locum movetur atque secundum suam essentiam est in loco. Et sic essentiale augmentum

C vocatur quod est secundum quantitatem consequentem essentiam, manente una et eadem essentia sub quantitate diversa : sive quantitas sit ipsa essentia rei, sicut quantitas virtutis est idem cum ipsa vir- tute, et tamen movetur per se (loquendo secundum quantitatem) secundum majo- rem et minorem perfectionem virtutis, nec tunc per se secundum essentiam suam movetur, quoniam retinet suum esse ; sive quantitas sit aliud ab essentia, ut in cor- porali augmento. Nec oportet quod omne

D quod movetur sit quantum, nisi loquendo de motu naturali seu physico, qualis non est animse motus. — Haec Thomas in Scripto.

At vero in secunda secundae, quaestione vicesima quarta : Caritas (inquit) viae po- test augeri. Ex hoc namque dicimur via- tores, quia tendimus in Deum, qui est ultimus finis noster. In hac vero via tanto magis procedimus, quanto plus Deo ap- propinquamus : cui non appropinquamus passibus corporis, sed affectibus mentis.

AN CARITAS AUGEATUR, ET QUALITER QUIBUSVE ACTIBUS

33

Quam appropinqualionem efficit carilas, per quam mens Deo unitur. Hinc Aposto- i Cor. xu, lus caritatem nominat viam : Excellentio- rem, inquiens, viam vobis demonstro. — Virtualis quoque quantitas caritatis non solum attenditur penes numerum objecto- rum quse caritate amantur, quum et mi- nima caritas diligat omnia quse caritate sunt diligenda; sed etiam, imo prsecipue, secundum intensionem actus, ut magis vel minus aliquid diligatur : sicque virtua- lis quantitas caritatis augetur. — Dicitur etiam caritas summa virtus respectu alia- rum virtutum, et dicitur esse in summo ex parte objecti, quod Deus est. Attamen non quselibet caritas summa est, neque in summo, quantum ad perfectionem suam in se, aut quantum ad actus sui intensio- nem : imo ita augetur. — Quidam vero dixerunt caritatem non augeri quantum ad suam essentiam, sed solum secundum radicationem suam in subjecto, vel secun- dum fervorem. Sed hi propriam vocem non intellexerunt. Quum enim sit acci- dens, esse ejus est inesse : ideo aliud nihil est caritatem secundum essentiam suam augeri, quam eam magis radicari vel in- esse subjecto. Conformiter, quum caritas sit virtus essentialiter ordinata ad actum, idem est ipsam augeri secundum essen- tiam, et ipsam habere efficaciam ad pro- ducendum actum ferventioris dilectionis. Sicque augetur secundum essentiam. Haec in Summa praefata.

Goncordant Petrus et alii quidam, di- centes : Augmentatio et diminutio sunt mutationes circa magnum et parvum. Un- de secundum quod aliquid se habet ad magnitudinem vel parvitatem, ita se ha- bet ad augmentum et diminutionem. Ma- gnitudo demum et parvitas attribuuntur alicui dupliciter. Primo, secundum quod ipsa dicuntur magna aut parva : et sic augentur substantiee quarum est esse ma- gnum vel parvum secundum quantitatem molis vel virtutis. Secundo, prout magis vel minus insunt : sicque dicuntur au- geri et minui formse quse possunt magis

T. 20.

A et minus inesse, ut albedo et sanitas. Hoc quippe est eas augeri secundum essen- tiam, quoniam accidentis esse est, inesse. Secus esset de forma subsistente, ut de anima, quse minus inest materiae quam formse substantiales eductse, nec tamen est minor quam illse. Sic ergo caritas se- cundum essentiam suam augetur. Verum- tamen aliud est formam magis inesse sub- jecto, et aliud firmius inesse subjecto, vel in subjecto liberius operari : quia heec duo, videlicet firmius inesse ac liberius

B operari, attenduntur secundum dispositio- nes concomitantes ; sed primum, utpole magis inesse, attenditur secundum essen- tiam formse. Hinc dicere caritatem augeri secundum majorem radicationem in sub- jecto vel secundum majorem fervorem, non est dicere ipsam augeri secundum es- sentiam ; sed ipsam magis inesse, hoc solum est eam augeri secundum essen- tiam. Magis vero dicitur inesse secundum quod potentia subjecti magis terminatur sub actu formse et ei subjicitur. Gujus ex-

C emplum est in sole, cujus materise capa- citas tota terminatur sub sua forma : et ita est de caritate quando ad suum perve- nit terminum. — Hsec illi. Quorum hoc ultimum dictum videtur a verbis illis Thomse praehabitis discordare. Quse tamen discordantia videtur in diverso usu seu acceptione verborum et in modo loquen- di magis quam in re ipsa consistere : ideo parva apparet.

Positio autem Richardi concordat Tho- mse in omnibus jam inductis ; similiter

D positio Bonaventurae. Gommuniter vero atque concorditer fatentur doctores cari- tatem augeri ; sed in modo ponendi, mul- tipliciter diversificari et contrariari vi- dentur.

Porro JEgidius quamvis caritatem augeri concedat, negat tamen eam essentialiter posse augeri : imo nullam virtutem nul- lamque formam accidentalem dicit augeri seu intendi vel remitti secundum essen- tiam, quum essentia rei in indivisibili sit consistens, et species rerum habeant se

3

34

1N LIBIUM I SENTENTIARDM.

DIST. XVII 1 QUJEST. VI

ut numeri; sed intensionem H remissio- A tibus simplicibus et compositis, primis et

aem virtutum atque formarum asserit fie- ii secundum esse ipsarum. — Tlanc vero opinionem multipliciter fortiterque impu- gnat Durandus. Insuper quid circa hsec sentiant Albertus, Henricus et alii, in pro- cessu patebit.

Consequenter ergo videndum, Qualiter caritas augeatur seu intendatur, an scili- cet per additionem novi gradus aut novse seu superaddita? caritatis, vel per addilio-

sccundis. Qualilates namque eomposita? seu secunda? intenduntur secundum in- tensionem qualitatum primarum, ut sapor et sanitas secundum intensionem caloris et frigoris, humoris et siccitatis. Qualita- tes autem primse et simplices intenduntur ex causis suis, utpote ex agente et reci- piente. Agens enim intendit reducere pa- tiens de potentia in actum suse similitu- dinis, quantum potuerit. Quemadmodum autem non calidum est potentia calidum,

nem essentia?, aut per confortationem et B sic minus calidum est in potentia respe-

firmiorem radicationem dumtaxat.

Itaque circa hoc scribit Thomas hoc loco : Eorum qui ponunt caritatem essen- tialiter augeri dicta, in duas redeunt opi- niones. Una est, quod augetur per addi- tionem caritatis ad caritatem. Alia est, quod augetur per intensionem secundum accessum ad terminum, id est ad perfe- ctionem caritatis : et in hoc redit quod aliqui dicunt caritatem augeri per multi- plicationem sui in anima sicut lux in aere. Primam autem positionem intellige- re nequeo, quia in omni additione oportet intelligere duo diversa, quorum unum ad- ditur alteri. Si ergo sint ibi duae caritates, aut differunt specie, aut numero tantum. Non specie, quum omnes caritates in ea- dem specie sunt virtutis. Nec numero, quum sint in eodem subjecto : non enim possunt plures formse accidentales ejus- dem speciei in eodem numero esse sub- jecto, prsesertim formse absolutse, non re- lativae. Provenit igitur positio ista ex falsa

ctu calidioris. Hinc sicut per calorem*effi- c/\p.35C.

, , . , , . , , * potentiam

citur de non cahdo cahdum, non quod caUdi ponatur ibi aliquis calor, sed quoniam calor qui est in potentia, in actum edu- citur ; ita quoque efficitur magis calidum per actionem calidi, in quantum educitur calor qui inest ut actus imperfectus, in majorem perfectionem majoremque assi- milationem agentis. Quod contingit secun- dum quod potentia subjecta est actui : quse quOniam quantum in se est ad multa C se habet, magis aut minus terminatur sub actu illo, vel quia augetur virtus agentis, sicut ex conjunctione plurium luminari- um intenditur illuminatio ; vel ex parte materise, secundum quod efficitur susce- ptibilior actus illius : quemadmodum aer quanto plus attenuatur, tanto fit susce- ptibilior luminis. Intensio autem caritatis non contingit ex hoc quod virtus agentis fortificetur, sed tantum ex hoc quod na- tura recipiens, quse quantum in se est quamdam habet dispersionem secundum

imaginatione qua imaginati sunt quidam D quod esl in potentia ad plura, magis ac

augmentum caritatis ad modum corporalis augmenti, in quo fit quantitalis ad quanti- tatem additio. Ideo dico, quod dum caritas augetur, nil addilur ibi, quemadmodum et Philosophus quarto asserit Physicorum, quod aliquid efficitur magis album ma- gisve calidum, non per additionem albe- dinis aut caloris, sed quouiam quantilas pnr.inexsislens inlenditur secundum pro- pinquitatem ad terminum. — Denique in- tensio ista diversimode accidit in qualita-

magis preeparatur ad gratiae susceptio- nem, prout ex prsetacta multitudine seu confusione potentialitatis, in unum colli- gitur per operationes quibus ad caritatem suscipiendam prseparatur, ut dictum est. Ideo S. Dionysius profectum sanctitatis De Ecci. semper designat per hoc, quod est ex vita J|iervcaP"' partita in vitam unitam consurgere. — Un- de patet quod caritatis augmentum simi- le est augmento naturalium qualitatum, quamvis differat ejus origo ab illarum

AN CARITAS AUGEATUR, ET QUALITER QUIBUSVE ACTIBUS

35

origine : quoniam qualitates naturales edu- A cuntur de potentia materiae, quarum quas- dam inchoationes indidit Deus materia? opere creationis ; ideo quando in actum prodeunt, est exitus de imperfecto ad per- fectum. Dona vero gratuita non educuntur de potentia natura?, quoniam nihil est in potentia naturali quod per agens naturale non possit educi. Idcirco origo gratia? est per novam infusionem, sed augmentum ejus est per hoc quod de imperfecto ad perfectum actus infusus educitur.

Verum his objici potest. Primo, quo- B niam nihil potest caritatem augere nisi Deus. Deus autem non agit aliquid in ani- ma nisi per novum influxum : qui novus influxus nequit intelligi nisi de novo ali- quid infundatur. — Secundo, si caritas non augetur per caritatis additionem, non augeretur nisi per recessum a suo con- trario. Sed augmentum caritatis potuit es- se in creaturis in quibus nihil est de con- trario caritatis, sicut in angelis, atque in homine in statu innocentise. Ergo caritas non augetur hoc modo, sed primo, videli- C cet per additionem. — Tertio, quia nisi sic esset, Deus non esset causa augmenti caritatis, sed homo qui se refrenat a con- trario caritatis.

Et respondendum ad primum, quod Deus una et eadem operatione agit in om- nia quse sunt, quamvis forsan operatio illa differat solum secundum rationem, se- cundum quod exit a variis attributis et ideis. Hinc una et eadem operatione cari- tas infunditur et augetur, nec est diversi- tas nisi ex parte recipientis, quod ex illa D operatione plus minusve recipit secun- dum quod ad eam diversimode preepara- tur : quemadmodum eadem solis irradiati- one efficitur aer clarus et clarior, expulsis nebulosis vaporibus qui receptionem lu- minis impediebant. Ideo non oportet quod sit ibi alia et alia caritas : imo, dato quod essent dua? operationes, non oporte- ret quod terminarentur ad duo diversa secundum substantiam ; sed prima termi- naretur ad esse caritatis, secunda ad ca-

ritatem eamdem secundum majorem ejus perfectionem, secundum quod aliquid de imperfecto educitur ad perfectum. — Ad secundum, quod non est de ratione inten- sionis alicujus qualitatis, quod sit per re- motionem a contrario ; sed hoc accidit qualitati secundum quod est in subjecto contrarium participante. Imo hoc non est de necessitate intensionis qualitatis, quod qualitas ipsa educatur de imperfecto ad perfectum, ut patet de diaphano, in quo nihil est contrarium luci : in quo diapha- no potest lumen intendi secundum incre- mentum virtutis illuminantis. Ha?c demum imperfectio est ex potentialitate natura?, qua? subjicitur perfectioni et actui. Quum enim potentia receptiva ad multa se ha- beat, secundum hanc suam multiplicita- tem dissimilis est principio agenti, quod terminatum est ad unum actum ; et se- cundum quod ista confusio potentialitatis magis subjicitur actui perfectiori, efficitur magis quid unum et principio agenti assi- milatum. — Ad tertium, quod eodem mo- do sumus causa augmenti gratia? sicut et causa gratise, utpote solum per modum dispositionis ; efficientia vero utrobique ex parte est Dei. — Hsec Thomas in Scripto. Quod autem in hac positione habetur : sicut per calorem efficitur de non calido p- 3*' calidum, non quod ponatur ibi aliquis calor, sed quoniam calor qui est in po- tentia, in actum educitur; ita fit aliquid magis calidum per actionem calidi, in quantum educitur calor qui inest ut actus imperfectus, in majorem perfectionem : istud, inquam, videtur obscurum. Ignis namque calefaciens aquam, vere agit et imprimit similitudinem sui in aquam : non quod idem numero calor procedat de igne in aquam ; sed quod ignis median- te suo calore, vere producit calorem in aquam, quemadmodum odorifera herba in aere et in manu confricantis producit odo- rem. Nec enim ignis ab aqua expelle- ret frigus, nisi caliditatem frigiditati con- trariam ejusque corruptivam imprimeret aqua?.

3G

IN LIBRl M I SENTENTIARUM. — DIST. XVII : QILEST. VI

Insuper in secunda secunda?, qiuestione vicesima quarla : Omnis (inquit) addilio est alicujus ad aliquid. Idcirco in om- ni additione oportet saltem praeintelligere distinctionem eorum quorum unum addi- tur alteri, ante ipsam additionem. Si ergo caritas additur caritali. oportet praesup- poni caritatem addilam ut distinctam a caritate cui addilur, non quidem ex ne- cessitate secundum esse vel rem, sed sal- tem secundum intellectum. Posset etenim Deus quantitatem etiam corporalem auge- re, addendo magnitudinem aliquam non prius exsistentem, sed tunc primo crea- tam : qua? quamvis prius non fuerit in rerum natura, habet tamen in se unde ejus distinctio intelligi possit a quantitate cui additur. Si igilur caritas additur cari- tati, oportet prsesupponere ad minus se- cundum intellectum distinctionem unius ab alia. — Distinctio autem in formis est duplex : una secundum speciem ; alia se- cundum numerum. Distinctio habituum secundum speciem, est secundum diver- sitatem objectorum ; distinctio vero secun- dum numerum, est secundum diversita- tem subjecti. Potest ergo contingere quod aliquis habitus per additionem augeatur, dum extenditur ad queedam objecta ad quae se prius non extendebat : sicque au- getur scientia geometria? in illo qui de novo incipit scire aliqua geometricalia qua? ante nescivit. Sed hoc dici non potest de caritate : quoniam minima caritas ex- tendit se ad omnia qua? ex caritate sunt diligenda. Non ergo talis additio in aug- mento caritatis potest intelligi pra?suppo- sita distinctione secundum speciem addita? caritatis ad eam cui superadditur. Relin- quitur ergo, si fiat additio caritatis ad caritatem, quod hoc fiat pra?supposita di- stinctione secundum numerum, qua? est secundum diversitatem subjectorum : sic- ul albedo augetur per hoc quod album additur albo, quamvis hoc augmento non fiat aliquid magis album. Hoc aulem in proposito dici non potesl, quia subje- ctum carilatis non est nisi mens rationa-

A lis.Ideo tale caritatis augmentum fieri non valeret nisi una mens rationalis alteri ad- deretur : quod est impossibile. Quamvis etiam si esset possibile, tale augmentum faceret majorem diligentem, non autem magis diligentem. — Relinquitur ergo quod caritas nullo modo queat augeri per ad- ditionem caritatis ad caritatem, ut aliqui ponunt. Si ergo augetur,hoc solum est per hoc quod subjectum magis ac magis par- ticipat caritatem, id est, secundum quod magis reducitur in actum illius, et magis

B subditur illi. Hic namque est proprius modus augmenti cujuslibet forma? qua? in- tenditur, eo quod esse hujusmodi forma? totaliter consistit in hoc quod susceptivo inha?ret. Ideo quum magnitudo rei con- sequatur esse ipsius forma?, formam esse majorem, est eam susceptibili magis in- esse, non formam aliam advenire. Hoc quippe esse posset, si forma haberet ex se ipsa aliquam quantitatem, non per com- parationem ad subjectum. Sic ergo caritas augetur per hoc quod intenditur in sub-

C jecto : et hoc est ipsam augeri secundum essentiam.

Pra?terea, si quis instet, quod caritas est lumen : ergo sicut lumen sensibile crescit in aere per additionem, ut patet in domo candela alia superaccensa, sic et caritas crescit in anima per additionem. Respon- detur, quod additio luminis ad lumen in aere, potest intelligi propter diversitatem luminarium causantium lumen ; talis au- tem distinctio non habet locum in propo- sito, quia non est nisi unum luminare

D influens lumen caritatis. — Ha?c Thomas in Summa.

At vero Bonaventura circa hsec aliter sentit : Duplex, inquiens, opinio est hic. Una, quod augmentum caritatis est per depurationein a suo contrario, seu per im- permixlionem cum illo, juxta illud Phi- losophi : lTnuinquodque est tanto plus ta- le, qnanlo minus habet de contrario suo sibi admixtum. Contrarium autem carita- li, est concupiscentia seu cupiditas vel amor privatus. Ideo quanto plus ha?c ex-

AN CARITAS AUGEATUR, ET QUALITER QUIBUSVE ACTIBUS

37

stinguuntur in nobis, tanto plus caritas A depuratur ; et quanto plus depuratur, tan- to plus Deo assimilatur et accedit ad ter- minum. Ratio movens istos fuit auctoritas Philosophi, asserentis formas intendi per accessum ad terminum, et per imper- mixtionem cum suo contrario; auctoritas etiam Augustini in libro LXXXIII Qusestio- num dicentis : Sicut minuitur cupiditas, sic crescit et caritas. Hsec autem positio non exstat conveniens, quoniam caritas major et minor est in angelis, in quibus nihil est nec unquam fuit caritati contra- B rium. Verumtamen juxta mensuram re- missionis concupiscentise intenditur cari- tas quantum ad fervorem : et ita intelligit Augustinus. Sic quoque loquitur Philoso- phus de formis, quantum ad intensionem et augmentum earum.

Alia positio est, quod caritas augetur per appositionem : cujus exemplum ha- betur in lumine, quod caritati assimilatur expresse. Unde sicut majus lumen addi- tum auget minus, sic caritas superaddita auget minorem. — Quod si quseratur, an G ex eis fiat unum seu caritas una : dicunt aliqui, quod sicut diversa lumina in aere sunt distincta et inconfusa, attamen unum majus lumen reddunt propter concursum in susceptibili uno; sic in lumine spiri- tuali, quod est gratia vel caritas, essentia- liter sunt distincta, et tamen unum majus efficiunt in movendo virtutem arbitrii li- beri. Illud tamen non est simile : quia distinctio luminum in aere, venit ex par- te diversarum originum seu luminarium ; causa autem caritatis et gratise non est D nisi unus fons luminis. Idcirco dicendum quod ex eis fit unum. — Et si objiciatur, ergo unum eorum se habet per modum materialis, et aliud per modum formalis : dicendum, quod augmentum contingit du- pliciter fieri. Primo, per virtutem ipsius augmentabilis, ut patet in animali : et tunc augmentabile habet se per modum formalis et activi principii ; augmentans vero, per modum materialis et passivi. Secundo fit per virtutem extrinsecam, so-

la possibilitate et unibilitate exsistente in augmentabili : tuncque augmentabile quum habeat se in ratione imperfecti, ha- bet se per modum passivi ; augmentans vero quum sit perficiens, habet se in ra- tione formalis et completivi, quia dat quantitatem perfectam. Quum ergo objici- tur quod unum est in potentia ad aliud, dicendum quod non est in potentia ad conversionem, sed unionem. Hsec autem potentia est in caritate ex sua imperfe- ctione : quum enim sit perfectibilis,unibi- lis est rei perficienti. — Hsec Bonaventura.

Concordat Petrus, dicendo : Duse sunt hic opiniones. Una dicit fieri augmentum caritatis per caritatis infusse prius melio- rationem et depurationem et perfectio- nem, secundum quod magis colligitur vir- tus amoris a multis in unum. Alii dicunt hoc fieri per additionem novse caritatis a Deo, quse prsecedenti caritati unitur per creationem, et uniendo creatur. Prima opi- nio accipit augmentum caritatis ad simili- tudinem augmenti naturalium qualitatum, videlicet per ejusdem intensionem ; alia, ad similitudinem augmenti quantitatis,per additionem quantitatis alterius. Prima opi- nio ponit augmentum caritatis sine ad- ditione rei extrinsecee; secunda, per rei extrinsecse additionem : non rei quse ante exstiterit, sed quse creando additur, et ad- dendo creatur. Et ista opinio planior esse videtur. Hsec Petrus.

Porro Albertus de tanta difficultate mo- dicum scribit : Hsec (dicens) qusestio una est et rationis ejusdem in augmento om- nium virtutum. Et concedo simpliciter quod caritas augetur per additionem es- sentise ad essentiam. Et si quseratur qua virtute fiat illa additio, respondendum quod se ipsis sibi uniuntur in voluntate, quse est proprium utriusque subjectum, quemadmodum ignis conjungitur igni in proprio loco. Ipsa quoque speciei identitas in addito atque in eo cui fit additio, facit transitum facilem unius in aliud. — Haec Albertus. Cujus positio cum Petro et Bo- naventura concordat.

38

IN LIBRUM I SENTENTIARUM. — DIST. XVII ; QU.EST. VI

Amplius JEgidius : VariaB, ait, sunt hic opiniones. Nam aliqui dicunt caritatem per additionem augeri, ita quod ex prima caritate et secunda fit una major, quum tamen accidentium non sit mixlio. Alii vero dixerunt caritatem essentialiter au- geri, et tale augmentum fieri per acces- sum ad terminum. Sed si volunt posi- tionem suam tenere, oportet quod iste accessus sit respectu termini secundum gradus essentise, ita quod caritas aucta ha- beat plures gradus in essentia sua, quam ante augmentum habebat : alias non au- geretur in essentia. Sed hoc esse non po- test nisi duobus modis, utpote virtualiter vel per additionem alterius forma?. Dici- mus namque sensitivum esse in intelle- ctivo virtualiter, quoniam quidquid potest sensitivum,potest et intellectivum et plus. Verum in his adveniente secundo cedit primum; nec secundum est in eadem spe- cie cum primo, ut patet in trigono et te- tragono. Sicque prima caritas cederet in caritatis augmento, quod tamen isti non ponunt ; et quod caritas aucta non esset ejusdem speciei cum prima caritate, quod negant. Ergo ista additio graduum in es- sentia erit per additionem alterius cari- tatis : sicque incidunt in positionem quam reprobant, et quam se non posse intelli- gere dicunt. Ha?c ^gidius.

Quocirca sciendum, quod contra S. Tho- mam loquitur tam acute, sed irrationabili- ter valde. Quamvis enim (ut patuit) Thomas dicat caritatem augeri essentialiter, non tamen secundum intellectum quo .Egidius exponit illud, sed quoniam caritas vere in se ipsa intenditur seu in sua natura, et hoc per modum expressum in verbis san- cti Doctoris.

Deinde subdit .Egidius : Propter hoc aliter est dicendum, videlicet quod ordo graduum in forma, primo est secundum essenliam. Et ordo talis semper facit spe- ciei diversitatem : sicut videmus quod lux quum sit substantia hypostasisque colo- ris, ideo secundum diversos gradus lucis constituuntur species diversae colorumjta

A quod nigrum participat lucem in minimo gradu, album in maximo, medii autem colores medio modo. Talis autem graduum ordo non est in caritate, quoniam caritas perfecta et imperfecta non differunt spe- cie. Alius ergo ordo graduum in forma est secundum esse. Et talis ordo esse non va- let in forma substantiali in eadem spe- cie, quoniam forma substantialis dat esse specificum individuo, et tali esse variato, oporteret formam ac speciem variari. Sed in forma accidentali, quse non dat esse B specificum, potest esse hujusmodi ordo ac diversitas graduum secundum esse, quo- niam talis forma potest magis et minus inesse; quumque ejus esse sit inesse, po- test secundum diversos gradus inesse abs- que gradu et ordine in sua essentia. Quod autem tam diversimode inhseret, contingit ex diversa dispositione subjecti, quod ma- gis aut minus participat formam acciden- talem, secundum quod magis aut minus fuerit ad hoc dispositum. Conformiter una anima est magis disposita ad caritatis sus- G ceptionem quam alia : imo interdum una et eadem anima,uno tempore magis ad hoc exstat disposita quam alio. Sicque caritas intenditur et augetur secundum gradus in esse, non secundum gradus in essentia. — Ha?c .Egidius. Qui etiam nititur impro- bare quod Thomas ait, tale augmentum caritatis magis proprie posse vocari alte- rationem quam augmentationem, quum motus sit in eodem genere cum rebus ad quas est motus. Sed omnino deficit processus .Egidii. D Denique circa hcPC scribit Durandus, et pra?inductam .Egidii opinionem repro- bans, ait : Ubicumque est dare augmen- tum secundum magis et minus (quod ta- men augmentum magis est alteratio quam augmentum), ibi est reperire gradus ma- joris et minoris perfeclionis. Illud nam- que cujus natura consistit in indivisibili simpliciter, non dicitur secundum magis et minus : quoniam magis et minus pro- prie sumptum, est secundum eamdem na- turam specificam, secundum quod dicitur

AN CARITAS AUGEATUR, ET QUALITER QUIBUSVE ACTIBUS

39

septimo Physicorum, quod ea quse sunt comparabilia secundum magis et minus, ejusdem sunt rationis. Duse autem sunt opiniones, penes quid attendantur gradus formse secundum quos forma recipit ma- gis et minus.

Nam aliqui dicunt quod non attendan- tur secundum essentiam, sed secundum esse : quod probant sicut jam in verbis JEgidii est probatum. Hsec autem opinio in multis deficit, Primo, in hoc quod sup- ponit ipsum esse realiter distingui ab es- sentia : cujus oppositum multi pro verissi- mo tenent. — Denique quod dicunt gradus attendi secundum esse, non secundum es- sentiam, aut intelligitur quod in ipso actu essendi ut est qusedam res, sunt diversi gradus, sicut alii ponunt diversos gradus in essentia formse; aut intelligitur quod esse est qusedam res in se omnino indivi- sibilis, sed participatio ejus in subjecto habet quamdam latitudinem graduum. Pri- mum dici non potest propter multa. Pri- mo, quia esse ad minus sequitur formam vel totum compositum ratione formse, sic- ut qusecumque propria passio seu pro- prietas sequitur speciem, puta risibile ho- minem. Sed in specie et propria passione nequeunt esse gradus in uno quin sint in alio : ergo nec in forma et in esse ipsius. Secundo, quia id quod consequitur ali- quid primo et per se, nec convenit alii nisi per illud, videtur ab illo habere fixio- nem, mensuram et determinationem. Sed esse consequitur formam, nec potest ali- cui convenire nisi per eam : ergo habet mensuram, fixionem et determinationem secundum formam. Unde apparet quod ipsum esse non queat habere variationem secundum gradus, forma non variata. Ter- tio, quoniam aut loquuntur de esse essen- tiae, aut de esse exsistentise. Non de esse essentise, quia hoc realiter idem est cum essentia : idcirco si in uno ponuntur gra- dus, ergo in alio. Si de esse exsistentise, aut illud est unum in unoquoque suppo- sito juxta unitatem formse substantialis vel accidentalis, aut non. Si est unum,

A sequitur quod nulla forma habebit gradus secundum esse nisi forma substanlialis, cui soli competit dare esse actualis exsi- stentise. Sed hoc est veritati et dictis eo- rum contrarium.Si detur secundum,adhuc sequitur quod forma substantialis possit recipere magis et minus secundum gradus in esse exsistentiae, sicut forma accidenta- lis. Quid enim plus obstat hic quam ibi? nisi quod unum sit esse specificum, aliud non, quoniam nullum esse exsistentiae est specificum. Esse enim specificum, est esse

B essentise quod indicat definitio; et tale esse specificum dat forma accidentalis in gene- re accidentis, quemadmodum forma sub- stantialis in genere substantise, — Porro si dicatur quod tam essentia quam esse sit res omnino indivisibilis, non habens gradus secundum se, sed tantum partici- pative a subjecto, prout credo eos intelli- gere qui istius opinionis consistunt : non enim ponunt aliquod esse exsistentise in uno supposito nisi unum dumtaxat spe- cie, quod est a forma substantiali. Propter

C quod quum negent formam substantialem suscipere magis et minus secundum es- sentiam et secundum esse, et nulli alii formse debetur esse secundum eos; vide- tur quod non intendunt quod sit aliquid esse essentise vel exsistentise quod habeat gradus, sed ipsum esse vocant participa- tionem a subjecto per inesse : quia (ut dicunt) accidentis esse est inesse. Si au- tem hsec participatio recipit magis ac mi- nus, hoc oportet esse omnino ex parte subjecti : quod et ipsi fatentur. Sed hoc

D veritatem non habet, quia videmus quod subjectum uno atque eodem modo dispo- situm recipit formam intensius et remis- sius, sicut aer uniformiter dispositus, in- tensius illuminatur a sole quam a luna. Respondendum ergo ad motiva eorum. Nempe quum dicunt quod formse seu species rerum se habent ut numeri, re- spondetur tripliciter. Primo, quod intelli- gitur de formis a materia separatis. Se- cundo, quod de substantialibus naturarum vel specierum per eas constitutarum, qua-

40

IN LIBRUM I SENTENTIARUM. — DIST. XVII 1 QU.EST. VI

rum proprie esl definitio. Definitio autem A numero comparalur, quoniam definitioni

nil addi potest aul uiinui sine variatione in specie. Tertio potest dici, quod omnes forma? tam substantiales quam accidenta- les se habent ut numeri, quantum ad hoc quod sunt indivisibiles et sine latitudine graduum quanlum ad gradus formales qui constituunt speciem, non autem quantum ad gradus possibiles inveniri in diversis ejusdem speciei suppositis. — Ad aliud dicendum,quod non semper differunt spe- cie illa quorum unum includit aliud po- B testative, nec semper sibi invicem cedunt, quoniam in eadem specie invenitur magis et minus.

Alia opinio est, quod nulla forma se- cundum se vel secundum suum esse spe- cificum suscipit magis et minus, sed so- lum secundum quod contrahitur ad indi- viduum : sic enim et non aliter convenit ei esse mutabile. Ha?c autem positio vide- tur obscura et dubia : quia si sic intelli- gant, quod forma secundum suum esse abstractum et universale, seu secundum C suam absolutam rationem, non sit varia- bilis, verum est; sed sic non est ad propo- situm. Si vero sic intelligant, quod etiam in individuis non conveniat forma? alicui recipere magis et minus ex parte ipsius forma?, sed solum ex parte individui seu subjecti ; stare non posset, quum forma? tales qua? habent directe contrarium, et secundum Aristotelem in Prsedicamentis, recipiunt magis et minus, et ex sua natu- ra possunt intendi et remitti.

Dicendum est ergo quod intensio et re- D missio forma? attenduntur secundum gra- dus essentia?. Quod primo probatur. Quem- admodum enim se habet magis et minus extensive ad quantitatem, ita se habet intensive ad qualitatem. Sed magis et mi- nus extensive attenduntur ad quantitatis essentiam. Ergo intensive pensantur se- cundum essentiam qualitatis, qua? quoad hoc habet latitudinem graduum. Secundo, sicut indivisibilitas in quibusdam formis est ratio non suscipiendi magis et minus,

sic divisibilitas forma? secundum gradus causa est suscipiendi magis ac minus. Ter- tio, quoniam vera alteratio terminatur ad formam qua? est in genere qualitatis, pra?- sertim in tertia specie, ut patet septimo Physicorum. Sed vera alteratio est inter magis et minus. Ergo terminatur ad hu- jusmodi formam : quod esse non posset nisi gradus intensionis et remissionis at- tenderentur secundum ipsam essentiam forma? aut qualitatis. — Prseterea hi gra- dus conveniunt solis accidentalibus for- mis, non omnibus, sed separabilibus, et his qua? diversarum specierum subjecta concernunt. Nulla etenim forma potest di- versos gradus habere, nisi agens ipsam producens et subjectum eam recipiens, valeant diversimode se habere. Et ista ad propositum applieando, dico quod quum caritas sit habitus creatus ad quem Deus eam infundens, et mens eam recipiendo, diversimode se possunt habere (Deus, in- quam, non per suam mutationem, sed per liberam voluntatem ; mens vero per suum conatum) : hinc caritas hoc modo potest augeri, latitudinem habens secundum di- versos gradus perfectionis. Augmentum quoque caritatis et cujuscumque qualita- tis, magis proprie est alteratio quam aug- mentum : quia augmentum proprie at- tenditur secundum qualitatem molis, qua? non est in caritate, imo nec in aliqua qua- litate, nisi per accidens. — Ha?c Duran- dus. Cujus verba pro parte recitative ma- gis quam assertive induco. Qua? quamvis pro majori parte sint contra iEgidium, ta- men in hoc quod ait esse ab essentia re- aliter non differre, etiam a Thoma recedit. Consequenter de hoc, an caritas per additionem augeatur, scribit sicut pra?ha- bitum est, quemadmodum de hoc tres opi- niones consistant. Prima dicentium quod caritas per caritatis augeatur additionem : quam reprobat sicut reprobata est supra. Secunda, quod caritas et forma? consimi- les augeantur per hoc quod pra?cedens forma corrumpitur atque perfectior in- troducitur : quani (sicut pra?habitum est)

AN CARITAS AUGEATUR, ET QUALITER QUIBUSVE ACTIBUS

41

reprobat. Ideo juxta tertiam tenet positio- A nem, quod augmentum caritatis et cujus- libet forma? recipientis magis et minus, fit per hoc quod eadem forma prius imper- fecta et in gradu remisso, ad perfectio- rem deducitur gradum : qui gradus non simul, sed successive in eadem sunt for- ma. In omni namque transmutatione pro- prie dicta, subjectum manet numero unum et idem sub utroque termino quantum ad omne illud quod pertinet per se ad ratio- nem subjecti, ad quod in intensione for- ma? pertinet ipsa forma, secundum quam B attenditur intensio atque remissio, sicut dum de minus calido fit aliquid calidius. — Haec Durandus, qui in his videtur Tho- mam secutus.

Pra?terea Henricus Quodlibeto quinto, quaestione nonadecima, qua qua?ritur, an habitus infusus possit augeri : Duplex, in- quit, est augmentum formarum, unum in essentia et natura earum, aliud in opera- tione. De primo augmento quaerit ha?c quaestio. De quo est una opinio, quod for- marum augmentum non est ex natura es- G sentia? earumdem, sed ex dispositione et modo essendi in subjecto : quod impro- batum est alibi. Quumque forma? seu vir- tutes infusae non habeant esse in subje- cto ex natura subjecti, sicut ex subjecto non habent esse, ita nec suum augmen- tum, secundum istam opinionem. Sicque secundum opinionem hanc, non apparet quomodo in habitibus infusis poni queat augmentum. Sed ut ostensum est alibi, intensio et remissio in formis fieri habent in earum essentia ex natura ipsa, qua in D sua essentia latitudinem habent. Ideo non ex natura subjecti, sed ipsius forma? se- cundum se, investiganda est causa ratio- que augmenti : quoniam eadem est cum eo quod est causa suscipiendi magis et mi- nus. Porro magis et minus, sunt disposi- tiones subjecti, ex eo quod forma in sua essentia est major et minor, secundum modum infra tangendum. Est enim idem modus augmenti in omnibus hujusmodi formis. — Idcirco dicendum, quod om-

nes habitus infusi possunt augeri tam ex parte virtutis seu habitus, quam ex parte agentis seu infundentis. Gausa autem aug- mentabilitatis virtutis infusa? non est ac- cipienda ex parte subjecti, quia ex parle subjecti non est possibilitas ad augmen- tum formse, nisi sit educta de potentia materia?; sed sumenda est ex parte forma? in se : quia in sua essentia habet partes virtuales seu latitudinales, non integrales et quantitativas, ad quas est in potentia dum est sub quantitate minori, sicut et quselibet alia forma. Nec est in hoc diffe- rentia aliqua ex parte materialium forma- rum et aliarum, sed est solum differentia ex parte agentis : quoniam forma? mate- riales habent agens in materia quo gene- rantur, et generata? augmentantur ; forma? vero immateriales ac spirituales, ut habi- tus acquisiti, per actus subjecti generan- tur atque augentur. Habitus autem infu- si, quamvis in eodem consistunt subjecto cum acquisitis habitibus, quia tamen ex actibus nostris non generantur, ideo nec eis augentur, effective dico, sed disposi- tive et meritorie tantum. Imo, quemadmo- dum a solo supernaturali .agente creantur et infunduntur, ita ab eo solo effective augentur : et hoc, non per alicujus ejus- dem essentise appositionem, quia augmen- tum in formis non est per partium ad- ditionem in formarum essentia, sed in virtute per quam forma aucta efficacius potest in suam operationem : quod non faceret simile appositum simili, quoniam tepidum adjunctum sequaliter tepido, non facit calidius. Fit ergo augmentum extra- ctione in actum virtualium partium in substantia habitus, quarum quselibet edu- cta ponit augmentum non solum in sub- stantia, sed etiam in virtute, et hoc per idem agens supernaturale per quod virtus in esse producitur. — Ha?c Henricus. Cujus responsio videtur consona his qua? ex se- cunda secunda? sunt introducta. Intentio quoque Henrici infra clarius elucescit, in qusestione, an caritas posset augeri in in- finitum.

42

IN LlBROl I SENTENTIAROI.

DIST. XVII I QU.EST. VI

Amplius Scotus circa Iippc multa scribit, el longum est omuia recitare. Tenet autem quod in caritatis augmentatione caritas prior non corrumpatur adveniente majori. Verumtamen dicit, quod non tota realitas caritatis majoris praefuit in caritate mi- nori, nec realifas illa minoris caritatis sit lola essentia caritatis majoris. Nam addit quod caritas angeatur per adventum novi gradus caritatis ab extra, utpote per addi- tionem caritatis ad caritatem, et quod ex gradibus illis fiat caritas una ex naturali convenientia eorumdem : quemadmodum eliam dicitur in aere diversa lumina ge- nerari ex luminaribus pluribus, atque ex illis luminibus unum quodammodo resul- tare ac fieri. — Sicque in his sequi videtur opinionem Alberti, Bonaventura? et Petri, prout ex verbis ipsorum pra?habitis innote- scit. Quid vero his objici queat, jam patuit.

Praderea quaerit, an in caritate minori sit aliqua pars caritatis in potentia, per cujus extractionem ad actum caritas in- tendatur et augeatur. Quocirca recitat pra?- tactam positionem Henrici : Aliqui (in- quiens) dicunt, quod caritas augetur per extractionem gradus caritatis de potentia ad actum, dicentes quod forma nunquam major est in subjeclo nisi in se fuerit major; et quod juxta Simplicium, forma latitudinem habet : ideo quando est sub gradu remisso, potest intendi per extra- ctionem partium virtualium. Deinde Sco- tus contra ha?c arguit. Cujus argumenta virtualiter exstant pra?habita, et infra sol- ventur. Nec videntur secundum intenti- onem Henrici procedere : quia et ipse testatur augmentum caritatis a Deo so- lo supernaturaliter et effective procedere, non autem a mente creata, nisi dispositive ac meritorie tantum. Idcirco quod ait cari- talem intendi per exlractionem prsefatam, non intelligit nisi in quantum subjectum caritatis faciendo quod in se est et actum caritatis ex habitu infuso eliciendo, co- operalur dispositive ac meritorie ad cari- tatis augmentum, atque in quantum in habitu caritatis imperfecto continetur ali-

A quo modo in potentia habitus caritatis perfectior, seu ipsa caritatis perfectio, se- cundum quod perfectum dicitur virtuali- ter seu potentialiter ac radicaliter conti- neri in imperfecto, et actus in potentia, et fructus j n semine, ac arbor in radice. Un- de et potentia dicitur esse qusedam in- choatio sui actus. — Si autem objiciatur, quod secundum ha?c, caritas imperfecta esset in potentia ad majorem, et esset mutationis subjectum, quod non videtur, quum sit forma et actus : respondet Hen-

B ricus, quod caritas imperfecta non est in potentia subjecti seu subjectiva, sed in potentia natura\, quia ex sua natura con- venit ei posse intendi. Verum contra hoc instat Scotus : quia si caritas imperfecta non est in potentia subjectiva ad perfe- ctiorem, ergo ipsamet imperfecta non po- test fieri perfecta. Ad quod apparet dicen- dum, quod Henricus non intendit negare caritatem imperfectam esse in potentia subjectiva ad perfectiorem, quasi ipsamet caritas imperfecta non possit fieri perfe-

G cta ; sed ideo, quoniam caritas imperfecta non augetur per additionem nova? cari- tatis cujus ipsa fiat subjectum. — Qua?rit etiam Scot.us, quid Henricus intelligat per partem caritatis virtualem. Ad quod pote- rit dici, quod aliquem latitudinis gradum quo ipsa intenditur.

Postremo id quod affirmat Henricus, nunquam ex parte subjecti esse causam intensionis forma? accidentalis, videtur pa- ti instantiam. Qua?dam namque subjecta ex sua natura ac dispositione sunt capa-

D ciora forma? et augmenti ipsius : sicut videmus ligna arida et stuppam facilius, celerius atque intensius calorem et ejus intensionem ab igne suscipere, quam li- gna viridia; similiter corpora qua?dam ter- sa, pervia et polita, plenius suscipiunt lucem et ejus incrementum a sole, quam corpora tetra et grossa. Unde quarto capi- tulo de Divinis nominibus Dionysius scri- bit, quod sol quantum est ex parte ipsi- us, omnibus susceptivis lucis sua? radios a?que communicat et infundit; sed qua?-

AN CARITAS AUGEATUR, ET QUALITER QUIBUSVE ACTIBUS

43

dam perfectius, quaedam imperfectius lu- A que suorum : et quo ipsa est major, eo

men solis participant, secundum quod diversimode capacia sunt atque disposita. Natura ergo dispositioque subjecti inter- dum cooperatur ad forma? intensionem et remissionem, quanquam et forma? ex sua natura intendi conveniat ac remitti.

Insuper de his scribit in Summa sua Antisiodorensis, libro tertio : Secundum majorem et minorem caritatem, major et minor est effeclus et actus caritatis. Porro proprietas, virtus seu habitus, dicitur ma-

majorem potest producere actum. Sicque intensio actus ex habitu caritatis attendi- tur. Alii vero dicunt, quod secundum ma- jorem aut minorem permixtionem contra- rii sui intensio caritatis pensatur : quod in aliquibus ita est. Sed qua>ritur, quid sit ipsa intensio seu augmentatio caritatis. Ad quod dici potest, quod accessus ad veri nominis impositionem, vel potestas resi- stendi ex caritate tentationibus, ita quod quee magis potest, magis intensa est, sicut

jor quinque modis. Primo, secundum ma- B ait Boetius, quod dominium est potestas

coercendi subjectos. Et sic caritas in ani- ma melioratur. — De hac re multa scribit hic doctor; sed quia sententialiter sunt inducta, pertranseo.

Amplius Guillelmus Parisiensis in pri- ma parte tractatus sui de Vitiis et virtu- tibus : Intensio, inquit, in virtutibus, elon- gatio est a contrario. Unde et qua? sunt in ultimo elongationis a vitiis, in ultimitate sunt intensionis, id est intensissima?. Si- militer intensio virtutum est appropin- C quatio ad primam maximamque virtutem, quse Deus est, sicut intensio justitise, ad divinam et increatam justitiam. Idem de pietate et caritate dicendum. Quod inde evidenter declaratur, quia quee Deo magis assimilantur, illse majores et intensiores virtutes sunt. Si vero quseratur per quid noscatur aut mensuretur talis intensio, re- spondemus quod actibus et motibus istis qui sunt magis odire, magis horrere, ma- gis detestari et vitare peccata. — Heec Guillelmus. Cujus determinatio in hac

joritatem subjecti : sicut albedo equi major est albedine margaritse. Secundo, majoritate durationis : sicut major est co- lor phcenicis quam cycni. Tertio, intensi- ve : ut major est albedo nivis quam saxi. Quarto, secundum efficaciam promerendi : sic major est caritas viri heroici quam pusilli. Quinto, dignitate : sicut virtus theologica est major virtute morali. Primo modo una caritas non est alia major, quia omnis caritas indivisibili inest subjecto. An autem secundo modo, est dubium : quia videtur quod imo, quum una dilectio sit diuturnior alia. Sed objicitur, quoniam actus et motus caritatis videtur instanta- neus esse. Et respondendum, quod diu- turnior est, quia ad minus tempori coex- sistit. Constat quoque quod tertio, quarto et quinto modis caritas una sit major quam alia, quum una sit intensior, effi- cacior atque perfectior alia. — De inten- sione autem caritatis est duplex opinio. Una, quod non maneat eadem numero

quando augetur : quod falsum est et con- D parte superficialis et imperfecta videtur,

i Cor. xiu, tra illud Apostoli : Caritas nunquam exci- dit. Quseritur ergo, secundum quid atten- datur augmentum seu intensio caritatis. Ad quod communiter dicitur, quod secun- dum maximum motum caritatis, videlicet secundum quod maximo ejus actui pro- pinquatur, vel secundum quod in majo- rem potest motum procedere. Quod intel- ligendum est de attentione per effectum et signum, non de attentione per causam, quum caritas causa sit actuum motuum-

quum sint multae virtutes quae Deo se- cundum deitatem non competunt, ut pa- tientia, humilitas, ceterae quoque virtutes morales quse circa passiones versantur. Si- militer fides et spes non conveniunt Deo. Qualiter ergo in his intensio quse eis ad- scribitur, est appropinquatio ad virtutem quse Deus est? Denique elongatio a con- trario non videtur quid positivum; nec in prsehabitis verbis docetur qualiter fiat vir- tutum intensio.

44

IN UBRUM I SENTENTIARIM.

DIST. XVII ; QU.EST. VII

Videtur demum in hac materia positio A Thomae ralionabilior esse, propler motiva hinc inde praehabita. Tamen in hac re Richardus opinionem Bonaventnra? secu- tns est, tenens caritatem augeri per ca- rilatis additionem, et quod ex diversis gradibus seu caritatibus illis fiat una per- fectior. Quumque objicitur, quod ex duo- bns in actu non fit unum, et quod omnis forma sit simplex, nec partes ex se ha- bens nisi quantitas : respondet, quod ex duobus exsistentibus in actu completo, non fit unum; caritas vero quamdiu po- B test intendi, est incompleta. At secundum solvit, dicendo quod forma dicitur sim- plex per exclusionem compositionis quae est ex forma atque materia, vel ut Scotus ait, ex quanlilativis et integralibus parti- bus, non per exclusionem compositionis ex pluribus gradibus actualitatis. Verum- tamen Bonaventura, Petrus, Richardus, lo- quuntur hic sobrie et opinative magis quam assertive.

Ad primum ergo dicendum, quod quam- C vis caritas sit simplex forma indivisibilis- que essentia,habet tamen quantitatem vir- tualem et latitudinem quamdam. — Et per hoc patet ad secundum solutio, quo- niam caritas etsi non sit quanta seu ma- gna dimensive vel corporaliter, nihilo mi- nus magna est virtualiter. — Ad tertium respondetur, quod augmentatio caritatis non requirit motum localem : imo sufficit variatio, alteratio et melioratio seu vigora- tio ejus; atque (ut patuil) intensio caritatis congruentius alteratio quam augmentatio D vocaretur.

QU.ESTIO VII

SEptimo quaeritur, An caritas quo- libet actu dilectionis intenda- tur seu augeatur.

Videtur quod sic. Primo, quoniam opera bona ex genere, facta extra caritatem, dis-

ponunt ad ejus infusionem, praesertim opera misericordiae, sicut ad S. Eustachi- um ante ejus conversionem dixit Salvator. Ergo multo plus opera facta ex caritate conferunt ad ejus augmentum. — Secun- do, sicut habitus acquisitus per actus sibi correspondentes et ex eo manantes, perfi- citur et augetur; ita et virtus infusa, per actus ex ea fluentes. — Tertio, quilibet actus ex caritate procedens, est meritorius vitae aeternae : ergo et gratiae caritatisque amplioris, quum gloria major sit gratia. — Quarto, sicut actus fervens et forlis magnum meretur caritatis et gloriae incre- mentum, sic actus caritatis remissior vi- detur minoris saltem augmenti meritorius esse. — Quinto, nullum bonum a Deo ir- remuneratum relinquitur : ergo quilibet actus caritatis quantumlibet parvus, ali- quid gloriae promeretur. Sed non crescit viator in merito gloriae, nisi crescat in caritate.

In contrarium est communis doctrina doctorum, et item auctoritates Sanctorum, dicentium quod opera bona tepide et re- misse peracta, magis disponunt ad cari- tatis amissionem quam profectum.

Ad haec Thomas respondet : Non eodem modo se habet actus informatus carilate ad ejus augmentum, et actus caritatem praecedens ad ejus mfusionem : quoniam actus ex caritate procedens, ordinatur ad ejus augmentum per modum dispositionis et etiam meriti; actus vero caritatem prae- cedens, ordinatur ad ejus infusionem so- lum per modum dispositionis. Et neuter actus ordinatur ad caritatis infusionem aut augmentationem per modum efficien- tis, sicut ordinantur actus nostri ad ha- bendum habitus acquisitos. Interdum au- tem actus caritatis praecedens est tam vigorosus, quod solus sufficit immediate disponere ad gratiam obtinendam secun- dum immobile beneplacitum bonitatis di- vinae, quae unicuique largitur prout se praeparat. Inlerdum vero unus actus non disponit ad caritatem nisi dispositione re-

AN CARITAS QUOLIBET ACTU DILECTIONIS INTENDATUR SEU AUGEATUR

45

mota, et sequens actus magis disponit, sicque deinceps, secundum quod ex mul- tis actibus bonis pervenitur ad ultimam dispositionem, in quantum actus sequens semper agit in virtute omnium praeceden- tium actuum : ut patet in guttis cavanti- bus lapidem, quod non quaelibet aliquid aufert de lapide, sed prsecedentes dispo- nunt, et ultima in virtute praecedentium agens, in quantum invenit materiam dis- positam complet cavationem. Nempe quum homo sit libere agens, potest agere secun- dum totum suum posse et item remisse ; naturalia vero ex necessitate agentia, ope- rantur semper secundum suum extremum posse. — Itaque dum homo caritatem non habens, movetur et prseparat se ad salu- tem secundum totum posse suse bonitatis naturalis seu acquisitse, tunc uno actu obtinet caritatem ; si autem remissius se disponat, requiruntur plures actus. Con- formiter, quando homo in caritate exsi- stens, operatur bonum ex tota virtute suse naturae et virtutis infusae, tunc uno hujus- modi actu sufficienter disponitur ad ca- ritatis augmentum, et mox recipit illud, nisi ipsemet obicem ponat. Si autem ope- retur remissius, dispositi» est remota, et potest per plures actus bonos ad caritatis augmentum pertingere, non tamen de ne- cessitate, quoniam homo quantumcumque dispositus, potest non agere secundum dispositionem hujusmodi : quod non con- tingit in dispositionibus non voluntariis, ratione jam dicta. Hsec Thomas in Scripto. Porro in secunda secundse, qusestione vicesima quarta, respondet sic : Spirituale caritatis augmentum quodammodo simile est corporali augmento : quod in animali- bus et plantis non est motus continuus sicut motus localis; sed per aliquod tem- pus operatur natura ad augmentum dispo- nens et nihil augens actu, et postmodum actualiter augens. Sic non quolibet actu caritatis caritas ipsa augetur; sed quilibet caritatis actus disponit ad ejus augmen- tum, in quantum ex uno actu caritatis homo redditur promptior ad actum con-

A similem, sicque habilitate crescente, homo prorumpit in actum ferventiorem,quo ten- ditur ad caritatis profectum, et tunc ca- ritas augetur in actu : quemadmodum et in generatione acquisitse virtutis non qui- libet actus bonus parit virtutem, sed dis- positive cooperatur, et ultimus qui ex- stat perfectior, in virtute prsecedentium agens, perducit virtutem in actum. Haec in Summa.

Goncordat Richardus, dicendo : Caritas non augetur quolibet actu, secundum quod

B communior tenet opinio, sed quolibet actu caritatis ita perfecto atque intenso quod voluntas per caritatem sibi inexsistentem nequit elicere intensiorem. In ceteris ac- tibus quos non elicit secundum totum suum conatum, non meretur uno actu caritatis augmentum, sed quum actus ta- les toties multiplicaverit quod eequivalent uni actui secundum totum posse elicito, probabile est quod tunc Deus caritatem auget in nobis : qui sicut caritatem per creationem infundit, concurrente disposi-

C tione nostra ad gratiam, sic ipse caritatem auget per nostrarum exercitia actionum. Hsec Richardus.

Circa heec scribit J]gidius : Quamvis secundum Philosophum secundo Posterio- rum et primo Metaphysicae, memoria ge- neretur in nobis ex multis actibus sensi- tivis, interdum tamen magis generatur in nobis ex actu uno sensus, quam ex mul- tis : sicut dum aliquid magnum, mirum insolitumque videmus cum ingenti affectu et admiratione. Sic interdum ex uno actu

D caritatis toto conatu elicito, caritas in no- bis augetur. — Triplex quoque ponitur causa cur non quolibet actu caritas aug- mentatur, secundum tria qua? Philosophus adscribit virtuti. Unum est, quod est circa bonum difficile, quia consistit in medio, a quo facile est deviare, et difficile est il- lud semper attingere. Secundum est, quod virtus dicit permanentiam quamdam, quia est stabile bonum, utpote habitus. Ter- tium est, quia inclinat ad bonum per mo- dum naturee : propter quod certior dicitur

46

IN LIBRUM I SENTENTIARUM.

DIST. XVII ; ur.EST. VII

omni arte. Quum ergo virtus sit circa dif- A ficile seu arduum bonum, non quilibet actus auget eam, sed qui cum grandi co- natu ac diligentia exhibetur, aut multi actus sequivalentes. Rursus, quum virtus permanentiam habeat, non quilibet actus potest eam augere, sed qui fit cum magno conatu atque custodia cordis, ut stabiliter exerceatur. Item, quum virtus inclinet per modum natura?, possumus loqui de aug- mento caritatis sicut de naturalium aug- mento formarum. Etenim quum agens sit tale in actu quale est patiens in potentia, B si de calido fieri debet calidius, non suffi- cit quod calefaciens sit seque calidum, sed oportet ipsum plus de calore habere quam illud quod plus calefiet ab ipso. Confor- miter, quum actus caritatis remisse ab habitu caritatis progreditur, magis facere videtur quod habitus minuatur quam in- tendatur. Idcirco oportet ferventer et toto conatu, non remisse, virtutibus inha^rere. Haec /Egidius.

Hujus etiam qusestionis similem ponunt doctores super secundo Sententiarum, dis- C tinctione vicesima sexta, An scilicet gratia gratum faciens actu quolibet augeatur. Ibi- que respondent Thomas et alii sicut hoc loco.

Unde et Durandus scribit ibidem : Non omnis actus ex caritate vel gratia proce- dens, meretur augmentum caritatis vel gratiae, sed solum illi qui sunt secundum proportionem caritatis vel gratise volun- tatem informantis, excellentioresve actus, puta ex toto voluntatis conatu manantes. Cujus ratio est, quoniam ille solus dignus D est accipiendis, qui bene utitur jam acce- ptis; sed habens habitum intensum ope- ransque remisse, non utitur debito modo habitu suo, quoniam actus non proportio- natur intensioni seu magnitudini habitus : ergo per tales actus non meretur augmen- tum gratise, sed solum per illos qui habi- tum ipsum adsequant sive excellunt. — Hsec Durandus. Cujus verba intelligenda sunt de actibus illis remissis divisim : quia ut dictum est, multi simul sequiva-

lent uni actui satis intenso ad gratiee in- crementum.

Videlur quoque his concordare Antisio- dorensis in Summa, libro tertio.

Ad primum igitur respondendum, quod sicut opera bona ex genere ante carilatis infusionem exhibita, aliquo modo dispo- nunt ad caritatem ; ita opera facta ex caritate, quamvis ex debili conatu, aliqua- liter ad ejus augmentum disponunt. Et solutio objectionis istius jam patet ex di- ctis. — Eadem est solutio ad secundum. — Ad tertium, quod plus est mereri cari- tatis augmentum, quam vitam 8eternam,in quantum mereri caritatis augmentum, est promereri et glorise incrementum. Quam- vis autem omnis actus ex caritate proce- dens, vitam meretur seternam, non tamen felicitatis augmentum, ut communior te- net positio. Verumtamen ad argumentum quo ita arguitur, Per quemlibet actum caritatis homo fit carior Deo, ergo et ma- jor in caritate ; respondet Richardus : Non est verum quod per quemlibet actum ca- ritatis homo efficitur carior Deo secun- dum quod carior dicitur a majori habitu caritatis, sed secundum quod carior dici- tur a pluribus operibus ex caritate elici- tis : pro quibus operibus homo etiam quoad prsemium essentiale remunerabi- tur. Prsemium enim essentiale correspon- det non tantum habitui caritatis viae, sed habitui et actibus simul. Haec Richardus. De hoc tamen suo loco veritas magis pate- bit. — Ad quartum dicendum, quod non est simile propter rationes prsetactas. — Ad quintum, quod actus caritatis remissus non manet irremuneratus : imo multipli- citer utilis est, et disponit ad caritatis ac glorise incrementum.

Circa haec addit Thomas hoc loco : Quum tota capacitas animse vix sufficiat ad rece- ptionem tanta? perfectionis quanta est ca- ritas, nisi Deus ex sua liberalitate et pie- tate suppleret : ideo ad hoc quod in anima sit ultima dispositio ad caritatem et ejus augmentum, requiritur actus qui sit se-

QtLEST. VIII : AN CARITAS POSSIT AUGERI IN INFINITUM

47

cundum totam voluntatis virtutem atque conatum ; et talis sufficit quantum in no- bis est, non minor. Ha?c Thomas. — Hsec vero intelligenda videntur, salva motione et ope Spiritus Sancti, in omni actu me- ritorio causaliter ac principaliter concur- rente : qui interdum multum gratiose prav venit mentem, ita quod sine suo ingenti conatu accenditur et proficit vehementer. Nihilo minus in tali prseventione liberum arbitrium cooperatur.

0

QUjESTIO VIII

Gtavo quseritur, An caritas possit augeri in infinitum. Videtur quod non. Primo, quia ut ait Philosophus, omnium natura constantium certus est finis seu mensura et ratio ma- Sap.\i,i\. gnitudinis ; atque ut ait Scriptura, omnia in numero, mensura et pondere constituit Deus. Ergo caritati prsestitutus est finis ultra quem augeri non potest. — Secundo, capacitas mentis creatse finita est : ergo infinitse caritatis susceptiva non est. Acci- dens autem quale est caritas, nec esse neque augeri potest nisi in suo subjecto. — Tertio, nihil ordinate movetur aut ten- dit nisi ad terminum quem potest attinge- re : quo adepto, quiescit. Caritas autem augendo movetur et tendit ad quamdam perfectionem, ergo ad aliquem finem quem pertransire non valet. — Quarto, si caritas in infinitum valet augeri, posset non so- lum caritate et gratia sacratissimse Virgi- nis, sed et animse Christi, major gratia et caritas esse. Omne enim finitum, per ad- ditionem continuam potest excrescere su- pra finitum, quum unum finitum non excedatur ab alio improportionabiliter aut infinite. — Quinto, si caritas potest in in- finitum augeri, posset tandem increatse caritati aequari. — Sexto, quia sic caritas vise posset sequari caritati patrise, imo et major ea fieri.

In contrarium est, quod quanto quis

A amplius crescit in caritate, tanto plus di- latatur et aperitur cor ejus ad caritatem majorem.

Ad hoc respondet Henricus quinto Quod- libeto, qusestione vicesima secunda : In re duplex consideratur perfectio, et secun- dum hoc duplex consideratur in ea modus augmenti. Una est perfectio rei, consistens in ejus essentia seu natura ; alia, quse consistit in operatione ipsius. Prima perfe- ctione perfecta est quantitas molis in sup-

B posito, quando attingit extremum quan- titatis debitse suse formae et speciei, aut simpliciter, aut secundum quod habet es- se in hac vel illa materia. Sicque in for- mis recipientibus magis et minus, forma vocatur perfecta quando attingit extre- mum virtutis seu virtualis quantitatis de- bitse propria? speciei, vel simpliciter, vel prout habet esse in isto vel illo. Hoc mo- do, quantum mihi apparet, quamvis forte contrarium verum sit, qusecumque forma creata, ex eo quod creatura est, sicut limi-

C tata est ad speciem, ita limitata est ad cer- tum gradum perfectionis in sua essentia, ita quod ei est terminus naturalis citra quem sistere nequit in minimo, nec pro- gredi valet in summo. Non enim video, si posset augeri in infinitum, quin species ratione qua species, posset consistere infi- nita : et sic nullum impossibile esset po- nere individuum actu sub certa specie infinitum. — Secundo modo forma voca- tur perfecta, quando potest exercere ope- rationem perfectiori modo quo convenit

D sibi, aut in ea natum est fieri.

Est autem opinio una dicentium, quod caritas queat augeri in infinitum, quoniam non potest ei prsefigi terminus, nec ex parte ipsius caritatis augmentabilis, quum sit participatio et assimilatio qusedam ca- ritatis increatae et infinitse, qui est Spiri- tus Sanctus ; nec ex parte agentis seu ca- ritatem augentis, qui est Deus immensse virtutis ; nec ex parte subjecti, ob causam jam tactam.

Veritatem hujus opinionis videre non

48

IX LTBRUM I SENTENTIARUM. — DIST. XVII ' QU.EST. VIII

valeo, sed primo puto hic distinguendum de caritatis augmento, de quo dupliciter possumus loqui : primo, secundum quod caritas consideratur absolute et in se se- cundum quemcumque statum ; secundo, prout consideratur penes diversos status, utpote comparando imperfectam carita- tem via? ad caritatem perfectam patrise. — Primo modo intelligitur dicta positio ponens augmentum caritatis, procedere in infinitum. Ego autem, ut verbis utar Au- gustini in sermone de Assumptione beatis- simse Virginis, quia hoc sentire non va- leo, dicere pertimesco. Unde nil asserendo, conabor modum ponendi contrarium de- clarare, insufficientiamque positionis isti- us ostendere. Non enim video in alicujus essentia vel operatione posse procedere augmentum in infinitum, quin possibile sit secundum speciem illam esse aliquid actu infinitum secundum perfectionem in substantia et propria ejus operatione. Ideo tam ex parte creatse essentise quam ex parte operationis ipsius, necesse est in augmento aliquem terminum figi, ultra quem non potest procedere, non obstante quod caritas creata sit participatio carita- tis increatse et infinitse : quia secundum S. Dionysium secundo capitulo de Divinis nominibus, creata non possunt Creatori perfecte assimilari, sed imperfecte, juxta suam capacitatem. Quum ergo infinitas formse et perfectionis sit propria ratio pri- mi principii, ex sua natura ei conveniens, nulli potest creaturse communicari nec convenire. Quamvis ergo caritas creata sit participatio caritatis increatse, hoc tamen est secundum gradum inferiorem, cui re- pugnat infinitas. Denique quum quselibet creata essentia sit quaedam participatio in- creatse essentise, sequeretur quod non ha- beret terminum certum et preefixum suse perfectionis, sicut nec divina essentia. — Nec solum impossibile est caritatem au- geri in infinitum ex parte formse et spe- ciei caritatis, sed item ex parte subjecti, quum et ipsum sit in sua natura, virtute et capacitate finitum. Unde etsi per cari-

A latem dilatetur usque ad certum gradum, non tamen in infinitum. Ideo si per im- possibile posset quis in hoc statu vivere sine fine, caritas tam secundum se quam secundum suum fervorem, in ipso ad certum pertingeret finem, nec progredi posset. Sed quia prsefixum est unicuique tempus vivendi in sseculo isto, potest unusquisque quamdiu hic vivit, in cari- tate et ejus fervore proficere et augeri. Sicque loquitur Glossa super illud ad Phi- lippenses,Quse retro sunt obliviscens, etc, PhWppM

B quod bonus semper potest proficere, et 3" quod non est hic status in caritatis pro- fectu.

Si vero loquamur de caritate secundum diversos status, comparando imperfectam caritatem vise ad perfectam patriee carita- tem, variatur hic aliquantulum judicium de caritatis augmento ut consideratur se- cundum suam substantiam, et ut conside- ratur secundum suam operationem : quo- niam caritas vise et patrise in substantia sua ejusdem omnino est rationis, non au-

C tem operatio ejus, quse est dilectio, quia dilectio sequitur cognitionem : propter quod aliud ac altius genus cognitionis inducit aliud genus dilectionis. Cognitio quippe Dei in vita hac, est senigmatica et iCor. zud per fidem, qua cognoscitur Deus ut absens 1_' quantum ad suse essentise immediatam vi- sionem, prsesens vero per senigma. Sed cognitio patrise est per prsesentiam atque intuitum suse nudae essentise in se ipsa. Quoniam ergo secundum Philosophum se- cundo de Anima, voluntas naturaliter au-

D getur ad delectabile prsesens, gradum ali- quem in fervore dilectionis necessario habet caritas patrise, ad quem nequaquam valet pertingere in hac vita secundum communem cursum caritas vise, etiam si ponatur, sive per possibile sive per impos- sibile, quod caritas alicujus viatoris sit major in sua essentia, quam caritas ali- cujus Beatorum. Sed quoniam caritas vise et patriae, quantum ad suam essentiam, ejusdem est rationis, potest caritas vise sequari caritati patrise quoad ipsam cari-

AN CARITAS POSSIT AUGERI IN INFINITUM

49

tatis essentiam, quum caritas patriee ne- queat in infinitum augeri : imo posset quorumdam Beatorum caritatem excede- re, nisi aliud forsan obstaret. Quamvis au- tem caritas vise posset augeri in infini- tum, nunquam tamen posset pertingere ad gradum seu perfectionem atque fervo- rem caritatis Beatorum quantum ad ope- rationem : quoniam Beati vident et dili- gunt Deum ut prsesentem, viatores ut absentem, id est non clare visum. Nunc ergo desiderando illuc tendamus, quia de- siderando capaciores efficimur. Quemad- modum enim si velles sinum tuum imple- re aliquo bono tibi prsestando, et scires quam magnum esset hoc bonum, exten- deres sinum tuum, et extendendo faceres capaciorem; sic Deus differendo beatitu- dinem extendit desiderium, quatenus ex- tensum fiat capacius, et postea copiosius repleatur. — Unde caritas vise perficitur in patria magis quantum ad suum actum, quam in sua essentia, quamvis et in ea perficiatur per gradum completum et ulti- matum. Porro caritas Beatorum, quantum est ex parte caritatis, posset augeri : quo- niam non pervenit ad terminum suum su- premum, quum sit major. in uno Beato quam alio. Quod autem augeri non valet, est ex parte status eorum : quoniam sunt in termino, non in via.

Si autem quis instet, quoniam fomes minui potest in infinitum, ergo caritas in infinitum potest augeri, quum fomitis di- minutio sit caritatis augmentum : dicen- dum quod non sequitur, quia infinitas negative et privative dicta potest compe- tere creaturis, non autem infinitas po- sitiva.

Alia vero est communis opinio, quod ca- ritas quoad suam essentiam non habetur hic perfecta, nec hic possit habere perfe- ctum augmentum, ita quod tanta est quan- titas caritatis patrise secundum suam es- sentiam in minimo Beato, ut nullius vita quantumcumque prolixa et sancta, suffi- ciat ad promerendum augmentum carita- tis sequale caritati Beatorum. Et ista opinio

T. 20.

A pro se allegat, quia in libro Retractatio- num Augustinus retractat quod in libro de Moribus Ecclesise dixit, Deum, quem cognoscere volumus, prius plena caritate diligamus ; et ait : Melius diceretur since- ra, quam plena, nisi forte putetur non esse majorem futuram, quando videbimus facie ad faciem. Sic itaque accipiatur, tan- quam plena dicta sit, qua major esse non possit quamdiu ambulamus per fidem. Erit enim plenior, imo plenissima, sed in visione per speciem. Et hsec opinio certior

B esse videtur, et magis de mente Augusti- ni. — Hsec Henricus.

Albertus tamen in libro de Laudibus gloriosissimse Virginis Matris Dei, testatur quod ipsa incomparabilis atque sanctissi- ma Christifera Virgo, habuit in hac vita caritatem (quantum ad habitum) perfe- ctiorem caritate omnium Beatorum post Ghristum. Et talis opinio attestatur digni- tati prsestantissimse Virginis, imo et pie- tati divinse, quse electis suis dat in hac vita totam caritatem quam meruerunt, ut

C eam copiosius mereantur, nec reservat ac differt in futurum. Quum enim dat gra- tiam immeritam in prsesenti, multo for- tius dat omnem meritam caritatem et gra- tiam in sseculo isto.

Huic positioni Henrici consonat quod Bonaventura hic scribit : Status est in augmento caritatis secundum omnem mo- dum quo convenit esse statum et perfe- ctionem in motu augmenti. Augmentum quippe, sicut in corporalibus patet, habet statum a tribus, videlicet a virtute agente,

D a potentia suscipiente, et a forma perfi- ciente : sicut in homine stat augmentum, quando virtus caloris et carnis secundum speciem non potest plus convertere quam deperditur, et quando potentia humidi ra- dicalis non potest magis extendi, et quan- do corpus perfectum est secundum quod perfectioni congruit animse. Sic caritas stat ex parte virtutis agentis. Sed hujus- modi status in corporali augmento potest esse dupliciter. Nam virtus illa aut est operans naturaliter, aut a proposito : si na-

4

oO

L\ LUSIUM 1 SENTENTIARUM. — DIST. XVII I QU.EST. VIII

turaliter, tunc stat quando non potesl am- plins; si a proposito, tunc stal quando non disponit amplius. Et hoc modo stal caritatis augmentum, quando deventum est ad mensuram qua mensus est Deus homini seciindnm disposiliouem et dislri- butionem sapientiae suae. Ideo quamvis virtus divina caritatem augens sit infinita, attamen operatur secundum disposilio- nem sapienlia? suae limilanlis varios suos effectus secundum quod placet sibi. — Stat quoque caritatis augmenlum ex parte Matth. suscipientis, quia ut dicitur a Matthseo, dat xxv' Vj' unicuique secundum propriam virlutem. Et hujusmodi status intelligi potest tripli- citer. Primo, secundum actum, ut quum amplius non procedit : et sic stat in viris perfectis qui non assurgunt ad majora. Se- cundo, penes aptitudinem : et ita stat in Beatis, qui amplius non possunt se dispo- nere ad majora. Tertio, secundum possi- bilitatem suscipientis : et sic statum habet in Christo, et credo quod etiam in bene- dictissima Virgine. Scio enim de Christo, quod tantnm habet de gloria, quantum potest recipere creatura unita ; et credo de Virgine dulcissima, quod tantum de gloria habeat, quantum suscipere potest creatura non unita, id est Deo hypostatice non conjuncta. — Stat item augmentum caritatis ex parte augmentabilis, videlicet ipsius habitus caritatis, quum ad perfe- ctam pervenit quantitatem. Quantitas vero virtutis perfecta, est duplex : prima, sim- pliciter dicta; secunda, in genere. Simpli- citer autem perfecta est virtus in summo et simplicissimo, ut in Deo ; in genere au- tem, in omnibus qui pertingunt ad actum completum ad quem sunt ordinati, qui Deut.vi,s. est diligere Deum ex lolo corde, ex tota anima et ex tota virtute. Et hoc secundo modo est status in caritate omnis mentis creata?.

Si aulem objiciatnr, quod ignis male- rialis esl angmentabilis in infiniluin, si adsil materia, ut ait Philosophns : ergo mullo plus ignis spirilualis in anima, sci- licel caritas. Respondendum, quod calor

\ polest angeri dnpliciter : primo intensive, el sic habet statum et terminum; secundo extensive, ul sit in pluribus, et sic non habct slalnm ex parte sui, sed ex parte combustibilis. Caritas conformiter potest augeri intensive, ut magis diligat, sicque statum sortitur; et etiam extensive, plu- res amando, et ita non habet statum. Quamvis demum objectum caritatis sit in- finitum, ex hoc tamen non sequitur quod caritas creata esse valeaf infinita, quia non potest objecto suo commensurari. — Haec B Bonaventura.

Verum in ista materia aliter sentit Tho- mas, hic loquens : De augmento caritatis dupliciter possumus loqui : primo, quan- tum ad id quod est ; secundo, quantum ad id quod potest esse. Quemadmodum dici solet, quod non est dare summum malum quo non possit aliquid esse pejus; tamen est aliquid summum malum quo nihil est pejus : similiter dico, quod augmentum caritatis pervenit seu jamdudum devenit ad aliquem terminum ultra quem caritas C nou augetur in quocumque ; non tamen devenit ad terminum ultra quem non pos- sit augeri. Cujus ratio est ex parte ejus quod movetur secundum augmentum hoc, atque ex parte ejus ad quod movetur. Id autem ad quod movetur quid in augmento caritatis, est similitudo caritatis increatse : ad quam, quum infinita sit, potest in in- finitum magis ac magis accedi, et nun- quam aliquid ada?quabitur ei perfecte. Porro ex parte ejus quod movetur, est quod ipsa anima quanto plus de divina re- D cipit bonitate et lumine gratia? ejus, tanto capacior fit ad recipiendum : ideo quanlo plus recipit, lanto plus potest recipere. Potentia> eniin naturales sunt delermina- tse et finila? secnndum exigentiam mate- ria? : idcirco non queunt recipere nisi secundum capacilatem et proportionem materise. Polentia? vero immateriales non ex maleria limitantnr, sed magis secun- dum quantitatem bonilatis divina? in eis receptse. Tdco quaulo plus additur eis de bonitale divina, lanto plus queunt de illa

AN CARITAS POSSIT AUGERI IN INFINITUM

51

reeipere : quemadmoduni lerlio de Aninia A dicit Philosophus, quod quanto plus intel- lectus intelligit intelligibilia alta et forlia, tanto plus potest intelligere talia; sensus vero a fortibus sensibilibus corrumpun- tur, quum sint potentise materiales. Itaque quanto spiritualis natura plus recipit de caritate, tanto plus potest recipere. — Qui- dam vero comparantes capacitatem sub- stantise spiritualis capacitati substantise materialis, dixerunt quod est terminus in augmento caritatis secundum capacitatem naturse, ita quod ultra naturalem capacita- B tem non queat recipere. Et ponunt exem- plum de aere, qui terminum habet suse subtilitatis quem non excedit : propter quod potest in eo lumen intendi secun- dum quod magis et minus depuratur a permixtis vaporibus ; sed dum pervenitur ad puritatem suse naturse, non potest am- plius purificari nec illuminari ab eodem illuminante. Sed non est simile de capa- citate substantise materialis et spiritualis. Hsec Thomas in Scripto.

Porro in secunda secundse, qusestione C vicesima quarta : Terminus, inquit, tri- pliciter potest prsefigi augmento alicujus formse. Primo, ex parte formse, quse ter- minatam habet mensuram, ad quam quum fuerit perventum, in forma non potest ul- tra procedi. Alio modo, ex parte agentis, cujus virtus non se extendit ad agendum ulterius. Tertio, ex parte subjecti, quod non est capax majoris perfectionis. Nullo autem horum modorum imponitur finis augmento caritatis in via. Caritas namque secundum rationem proprise speciei, ter- D minum augmenti non habet, quum sit participatio caritatis infinitse, quse est Spi- ritus Sanctus. Similiter causa agens cari- tatis est infinitse virtutis, videlicet Deus. Nec ex parte subjecti potest finis prsefigi caritatis augmento, quoniam caritate ex- crescente, excrescit habilitas ad majus augmentum : quoniam caritas cor aperit ad magis amandum, juxta illud Apostoli :

n Cor. vi, Cor nostrum dilatatum est. Hsec Thomas

ll' in Summa.

Petrus autem videtur declinare ad opi- nionem dicentium quod caritatis augmen- to prsefigitur terminus : quam opinionem dicit esse planiorem atque communiorem. Et addit quod ex ista opinione sequi vide- tur, quod Christo non fuerit datum cha- risma caritatis et gratise secundum pleni- tudinem suse capacitatis, quoniam totum quod datum est ei finitum est.

Richardus quoque in hac re recedit a Thoma, inter cetera scribens : Dicunt ali- qui, quod anima quanto plus capit de ca- ritate, laiito capacior redditur ; et quod non sit simile de capacitate rerum mate- rialium et spiritualium : quia materialium rerum capacitas ex materia limitatur, id- circo recipere nequeunt nisi secundum exigentiam ipsius materise ; capacitas ve- ro spiritualis substantise non limitatur ex conditione materise, sed juxta quantitatem bonitatis divinse ei influxse : ideo quanto plus ei de bonitate infunditur, tanto plus potentia suse capacitatis augetur. — Contra quam opinionem sic argui potest : Capa- citas animse aut nominat ejus potenti- am, aut aliquid superadditum ei. Si primo modo, planum est quod capacitas animse habet limites determinatos : quoniam cu- jus essentia determinatos limites habet, etiam ejus potentia. Si vero capacitas dicit aliquid superadditum potentise, certum est quod illud in potentia animse recipitur : ergo si superadditum illud potest crescere sine fine, sequeretur quod potentia animse posset sine fine recipere, sicque determi- natos limites non haberet. Prseterea ex illa opinione sequeretur quod Deus in anima aliqua perfectiorem posset ponere carita- tem quam sit caritas animse Christi. Hinc mihi videtur, quod ex parte creaturse ca- ritas in infinitum augeri non valeat ; ipsa- que creatura tantum habilitari potest per caritatem, quod plus habilitari non possit ad diligendum : imo in anima Christi sic factum est. Propter quod dico secure, quod capacitas voluntatis animse Christi caritate totaliter est repleta. Hsec Richardus. Qui tamen sentire videtur, quod caritas

o2

1N LIDKUM I SENTENTIAKUM.

DIST. XVII ; QUJEST. VIII

quantum est ex parte sua, possit infinite A augeri, quum sit respectu infiniti objecli, et species carilatis determinatiim non ha- beat limitem, quia si semper fieret una voluntas alia voluntate nobilior, semper quaelibet voluntas posset a Deo recipere habitum caritatis sibi proportionatum : quod non esset verum, si species caritatis limites determinatos haberet, ultra quos non posset augeri. Ha?c Richardus.

Quocirca reor dicendum, quod juxta prsehabita omnis virtus omnisque habitus et omnis forma creata, est delerminata? et B limitata? perfectionis, nec valet in infini- tum excrescere, nec voluntas creata potest ad infinitam perfectionem ascendere in propria specie. Motivum quoque quod tan- git Richardus, solutum est : quoniam ca- ritas creata suo objecto non potest a?qua- ri. Est autem materia ista difficilis. Unde et magni doctores circa eam tam diversi- mode sensisse noscuntur.

Quorum positiones tangit Durandus, di- cendo : Circa hanc qua?stionem est triplex modus dicendi. Primus est, quod caritas C et omnis forma suscipiens magis et mi- nus, potest in infinitum augeri ; sic tamen quod nunquam est devenire ad infinitum actu. Secundus modus, quod specialiter caritas, non generaliter omnis forma, pos- sit tale habere augmentum. Tertius, quod nec caritas nec alia forma queat augeri in infinitum, sed in omni forma creata sit devenire ad gradum perfectionis suae su- premum, ultra quem reperiri non valeat nec in perfectione extendi. — Ratio prima? opinionis (vel pra?sertim de caritate) est, D quoniam magis et minus dicuntur per majorem et minorem accessum ad termi- num ad quem. Ubi igitur terminus di- stat infinite ab accedente,quantumcumque propinquet accessus, esse poterit infini- tus,et infinita est ratio accedendi :sed ter- minus rationalis creatura?, videlicet Deus, distat semper infinite a creatura quan- tumcumque proficiat. Denique in numeris est processus in infiuilum, propler infi- nitum recessum ab unilate. Ergo in cari-

tate est infinitus processus, propter infi- nilum accessum ad Deum, velut etiam si quis ascendat in locum sursum a se infi- nite dislanlem. Raliones tertiae positionis pra?tacta? sunt. Philosophus quoque octavo Physicorum vult quod nullus motus alte- rationis esse valeat infinitus. Motus autem intensionis et remissionis est motus alte- rationis : non ergo in infinitum tendere potesl. Et istud de caritate verificare opor- tet. Unde in Enchiridio, capitulo loquitur ultimo Augustinus : Caritas crescit donec ad magnitudinem illam perveniat qua ma- jor esse non potest.

Sed objici potest, quia in voluntate du- plex est capacitas respectu caritatis, pro- pinqua videlicet et remota. Propinqua est ex actibus quibus nos reddimus dignos caritatis augmento; remota vero est nuda potentia voluntatis. Ex parte prima? ca- pacitatis non oportet caritatem habere sui augmenti finem : quoniam quanto plus ca- ritas augmentatur, tanto plus crescit talis capacitas. Actus enim qui ex majori sunt caritate, reddunt nos digniores caritatis augmento. Nec ex parte secunda? capacita- tis est impedimentum : quia potentia? pas- siva? finita? non repugnat in infinitum perfici successive, ita quod nunquam de- veniatur ad infinitum actu. Neque impedi- mentum est respectu perfectionum diver- sarum specierum,quemadmodum quantilas est in potentia ad infinitas figuras succes- sive, ut ad trigonum, tetragonum, etc. ; ne- que respectu ejusdem forma?, dummodo non repugnet forma? in infinitum augeri. Quod autem non repugnet caritati talis in- finitas,patet: quoniam limitatio secundum speciem, non repugnat infinitati graduum in eadem specie. Limitatio namque secun- dum speciem, ponit rem in gradu a quo se non potest extendere ad alterius spe- ciei perfectionem; verumtamen non im- pedit quin infra speciem possit semper magis intendi, non ponendo in eadem spe- cie terminum. — Veruin ad ista pro parte modo est responsum. Dictum est namque quod habilitatio seu aptificatio ad carita-

AN CARITAS POSSIT AUGERI IN INFINITUM

53

34

tis augmentum per ejus profectum, ha- bet finem in rationali creatura, nec potest in infinitum excrescere. Limitata? quoque perfectioni speciei repugnat infinitas per- fectionalium graduum infra limit.es spe- ciei ejusdem. Multiplicatio autem succes- siva ex parte quantitatis seu materise, non includens perfectionem simpliciter dictam, non repugnat limitationi naturse specifiea?.

Quod demum objicitur de infinita di- stantia Dei seu ultimi finis objectalis a quocumque profectu augmentoque carita- tis, faciliter solvitur. Primo etenim dici po- test, quod nulla creata mens potest Deum attingere plene et per aequalitatem, ita ut contempletur et diligat eum quantum ex sua natura contemplabilis amabilisque consistit : imo semper in infinitum etiam in patria inde occumbit. Secundo, quod per quemlibet caritatis motum Deus ali- qualiter attingatur : quia amatur ut sum- mum bonum, et sic mens ei unitur tan- quam objecto. Ideo accessus ad Deum non est successivus sicut in motu locali, sed per approximationem perfectionis, quee necessario statum habet in creatura. Et dato quod esset accessus successivus in infinitum, tamen non sequeretur quod ca- ritas, quse est ratio accedendi, posset esse infinita : sicut non oporteret quod gravitas esset infinita, dato quod locus deorsum infinite distaret, et motus ad ipsum exsi- steret infinitus. Idem enim manens idem, potest jugiter facere idem. Sicque caritas finita sicut et gravitas finita, quamdiu ma- neret, possei^ausare accessum ad termi- num quantumcumque distantem. — Hsec Durandus.

Insuper circa ista iEgidius recitat dili- genter Thomse positionem, eamque repro- bat, sicut jam factum est : quia secundum eam, anima Christi quanto majorem gra- tiae plenitudinem ab exordio incarnationis accepit, tanto majoris fuisset gratiae susce- ptiva ; sicque ejus capacitas non fuisset tota repleta, quum tamen in Evangelio ' scriptum sit, quod non ad mensuram da-

A tus ei sit Spiritus. Propter quod quinto- decimo de Trinitate asserit Augustinus, quod ab initio suse conceptionis adeo ex- stitit gratia plenus, quod ultra in eo augeri nequivit, — Prseterea advertendum, quod augeri aliquid in infinitum, intelligi po- test dupliciter. Primo, ut omnis terminus positus excedatur : sicque proprie sumi- tur augeri in infinitum, quoniam infini- tum est cujus partem accipientibus sem- per est aliud extra accipere, ut in libro Physicorum ait Philosophus. Et sic caritas

B non potest in aliquo in infinitum augeri, quoniam posset capacitas alicujus gratia sic repleri quod non posset in eo caritas plus intendi, sicut in anima Christi fa- ctum est, Secundo aliquid potest augeri in infinitum non simpliciter, sed quoniam terminum sibi prsefixum nunquam attin- git, dato etiam quod jugiter augmente- tur : quemadmodum patet ex quintadecima propositione tertii geometriae, ubi probatur quod angulus qui efficitur ex diametro circuli et semicirculo, est omnium acu-

C torum amplissimus, et quo major est cir- culus, tanto est magis amplus, et si in infinitum cresceret circulus, nunquam ta- men perveniret ad quantitatem anguli re- cti, qui non solum finitus est, sed etiam invenitur major eo, puta obtusus. Sic quo- que caritatem in infinitum crescere non est inconveniens, ita ut prsefixo sibi ali- quo termino, videlicet caritate patrise, nun- quam deveniret ad illum quamdiu manet in via; nec tamen caritas quam habebit in patria, erit immensa : imo invenietur

D carilas major ea, videlicet caritas animae Christi. — Sed his objici potest : Si est dare terminum in augmento caritatis, po- natur in aliquo caritas perfecta : tunc qusero an actus ex ea toto conatu elicitus mereatur caritatis augmentum, an non. Si meretur, ergo ibi non est status nec terminus augmenti caritatis : cujus con- trarium preesupponitur. Si non meretur, ergo potentior est actus caritatis imperfe- ctse, qui meretur habitus sui augmentum, quam actus caritatis perfectse, Dicendum,

54

IN LIBRUM I SENTENTIARUM.

quod actus caritatis perfectae in termino, non meretur habitus sui augmeutum : et hoc uon est ex impotentia hujusmodi ac- tus. sed quoniam habitus suus non est augmenti amplius susceptivus. Ha?c .Egi- dius.

Videtur postremo positio ista dicentium in augmento caritatis consistere statum, tam ex parte caritatis quam ex parte ca- pacitatis mentis creata?, tam etiam ex pra>- ordiuatione divina, verior ac rationabilior esse. Nec vidi hac vice aliquem docto- rem prsetactam S. Thonnc positionem se- quentem.

N(

QU^STIO IX

'Ono quseritur, An caritas minu-

atur.

Videtur quod sic. Primo, per experien- tiam. Quemadmodum enim vir bonus for- titer insistendo spirituali profectui sentit se in caritate proficere, ita qui negligenter se habet, experitur se in ea decrescere. — ■ Secundo, quia in Apocalypsi Dominus cui-

A/roc. H, 4, dam improperat, dicens : Habeo adversum te quod caritatem tuam primam reliqui- sti ; memor esto itaque unde excideris. Et sicut dicunt quidam expositores, prsesul cui hoc objicitur, non amisit caritatem in toto : ergo diminuta solum fuit in eo. — Tertio, quidam paulatim tepescunt : in quibus caritas videtur successive diminui.

Eccii. xix, Unde et Ecclesiasticus protestatur : Qui spernit modica, paulatim decidet. — Quar- to, caritas recipit magis et minus, quia intendifur atque remittitur. Sed sicut idem est caritatem intendi et augeri, sic idem videtur caritatem remitti ac minui : ergo minuitur. — Quinto, secundum Augusti- num,caritatis profectus est cupiditatis mi- noratio. Quo ergo cupiditas amplius inva- lescit, eo caritas plus decrescit. Sed idem est caritatem decrescere ac minui. — Sex- to,conlraria habent fieri circa idem.Quum

DIST. XVII ; QILEST. IX

\ ergo augmentum et diminutio contrarien- tur, et augmentum caritati conveniat, vi- detur quod et diminutio. — Septimo, super illud Proverbiorum, Septies cadit justus ; /vow.xxiv, ait Glossa : Per veniale peccatum. Ergo 16- cadit per veniale ; sed non cadit per ve- niale a caritate, ergo ab ejus augmento, et sic caritatis minorationem incurrit. — Oc- tavo, super illud in Exodo, Si rixati fue- Exod.wi, rint viri inter se, et percusserit alter pro- l8- ximum suum ; habetur in Glossa, Lsesa caritate in eo; et iterum, Infirmatus a fer-

B vore dilectionis languerit. Caritas ergo po- test languere, lsedi, imo et minorari per venialia mala : per mortalia namque cor- rumpitur. Et istud videtur sacra Scriptura prsetendere, dicente Christo Domino : Re- Mattk. frigescet caritas multorum. Et ad Timo- XX1V' '"' theum Apostolus : Admoneo (inquit) te ut iiTim.1,6. resuscites gratiam Dei in te. — Amplius, sicut paulatim proficitur, ita paulatim de- ficitur. Unde in Periarchon loquitur Ori- genes : Nullus eorum qui in perfecto sum- moque gradu exstiterit, subito evacuatur,

C sed paulatim atque per partes.Talis autem evacuatio paulativa non fit nisi caritate decrescente, quod est eam diminui.

In contrarium est communis doctorum assertio, quorum motiva tangentur.

Ad istud Antisiodorensis in Summa sua, libro tertio, respondet : Generalis opinio est, quod caritas non potest remitti. Sed circa caritatem quatuor sunt notanda : pri- mum est caritatis essentia ; secundum est ejus radicatio in subjecto; tertium, fervor D seu motus interior ; quartunV, operatio ex- terior. Caritas itaque quantum ad suam es- sentiam, nequit remitti ; sed quantum ad alia tria, potest. Hinc ait auctoritas : Ca- ritas aut proficit aut deficit, id est, aut intenditur aut destruitur : non ergo remit- titur. Augustinus quoque testatur : Hoc facit veniale caritati, quod gutta aquae ca- mino ardenti. Gutta autem ardorem ca- mini non minuit. Ideo argumenlatio ista non valet, Caritas potest intendi, ergo po- tesf remitti : quoniam habet causam inten-

AN CARITAS MINUATUR

OO

sionis, videlicet Deum, non remissionis. Deus namque caritatem nunquam remit- tit, sed vel dat, vel intendit, vel subtrahit propter peccatum mortale. Peccatum au- tem veniale non minuit caritatem, quoni- am quantalibet caritas potest stare cum veniaii. — Verumtamen istis objicitur,quia Bom. vii, Apostolus ad Romanos : Invenio, ait, aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae. Quocirca habetur in Glossa : Lex membrorum est fomes, lex mentis est caritas. Ex fomite autem sunt primi mo- tus qui sunt veniales. Ergo venialia cari- tati repugnant : ergo vel destruunt vel minuunt eam. Respondemus, quod veniale aliquo modo caritati repugnat ; non tamen consequitur quod minuat caritatis essen- tiam, sed ejus fervorem, radicationem seu actionem, prsesertim si multiplicetur vel ingrossetur. Consolationem quoque inter- nam et spiritualem dulcedinem impedit, nisi cum diligentia refrenetur ac deflea- Eccie.x, i. tur, quum in Ecclesiaste dicatur : Muscse morientes perdunt suavitatem unguenti, id est, cogitationes inutiles et vanae distra- ctiones destruunt devotionem atque dul- cedinem caritatis. Hsec Antisiodorensis.

Concordat Albertus, qui circa hsec bre- viter scribit : Dico quod caritas non valet minui. Nihil enim minuitur nisi ab aliquo ipsum diminuente. Sed nihil minuit in nobis caritatem, quia nec Deus, nec vo- luntas, nec culpa. Non Deus, quoniam ipse dat, conservat et auget caritatem ; non vo- luntas, quia in ea servatur; neque pec- catum : quia mortale peccatum destruit eam, nec simul cum ea consistit; veniale autem caritatem non attingit, quum cari- tas sit in superiori anima? parte, veniale in inferiori : quod autem diminuit habi- tum alicujus potentise, est pariter cum eo- dem. — Advertendum tamen quod caritas perficitur quatuor modis. Primo, quoad radicationem in subjecto ex diuturnitate sua? durationis. Secundo, quoad facilita- tem operandi secundum eam, ex consue- tudine affectionum et operum caritatis. Tertio, quoad numerum meritorum ex

A multitudine operum. Quarto, quantum ad fervorem ex actuali consideratione bene- ficiorum Dei : sicut novitii quandoque fer- vent pra> ceteris, eo quod actualiter et de novo intuentur beneficia Dei ; quod autem de novo movet, plus provocat ad fervo- rem. Ha?c Albertus.

Denique Thomas hic loquitur : Caritas non potest diminui essentialiter, nisi forte per successionem, ita quod caritas qua? inest, per peccatum destruatur mortale, et minor postea infundatur per prseparatio-

B nem minorem. Causa enim diminutionis ca- ritatis non potest sumi ex parte Dei,quum nullus defectus reducatur in ipsum tan- quam in causam. Causam ergo diminuti- onis caritatis sumere oporteret ex parte nostri. Porro defectus ex parte nostri con- tingens, aut est cessatio ab actu, vel inor- dinatio in agendo. Ex cessatione autem ab actu caritas nequit remitti sicut habitus acquisiti. Firmitas namque caritatis non est ex actu nostro, sed ex principio influ- ente : idcirco cessantibus actibus, manet

C idem robur caritatis. Sed verum est quod per actus frequentes disponuntur animse vires, et membra corporis rediguntur in obsequium caritatis, in quo fervor consi- stit. Ideo ex otio tepescit fervor caritatis. Habitus vero acquisitarum virtutum, fir- mitatem et robur habent ex nostris operi- bus:unde cessantibus actibus bonis,robur earum remittitur. Inordinatio autem actus aut est circa finem, aut circa ea quse sunt ad finem. Si circa finem, ita quod finis tollatur seu prorsus impediatur, sic cari-

D tas, per quam fini adhseretur, aufertur : quod fit per mortale peccatum. Si vero inordinatio est circa ea quse sunt ad fi- nem, ipso fine manente, et inordinate se habente homine circa media; talis inor- dinatio, quse est veniale peccatum, non attingit caritatem, quse est in adhsesione finis, ideo de caritate nil minuit. Verum- tamen, sicut ea quse sunt ad finem dispo- nunt ad ipsum, sic inordinatio in eisdem, est dispositio ad inordinationem quse est circa finem,secundum quod dicimus quod

56

IX LIBRUM I SENTENTIARUM. — DIST. XVII ; QU^ST. IX

veniale est dispositio ad mortale : sicque A cat, dignum est ut ei Dei caritas subtraha-

per venialia disponitur homo ad caritatis amissionem. Hinc caritas dicitur minui quantum ad radicationem atque fervorem, non quantum ad suam essenliam : quan- tum ad radicationem, secundum quod fit disposilio ad contrarium, unde minuitur firma caritatis inhaesio; secundum fervo- rem quoque, prout impeditur obedientia virium inferiorum ad superiores, ex qua obedientia fervor causatur. Ha?c Thomas in Scripto.

tur. Sed per veniale peccatum caritas nec effective nec meritorie minuitur. Non ef- fective, quia ad caritatem non pertingit. Caritas quippe est circa ultimum finem; veniale vero peccatum est inordinatio cir- ca media. Non autem minuitur amor finis ex inordinatione circa media qua? sunt ad finem : sicut interdum contingit quod ali- qui infirmi sanitatem multum amantes, inordinate tamen se habent circa obser- vationem dia?ta?. Sic et veniale peccatum

Denique in secunda secunda?, qusestione B non meretur caritatis diminutionem. Et-

vicesima quarta, disseruit : Quantitas cari- tatis quam habet per respectum ad suum objectum, nec minui potest neque augeri. Idcirco quum augeatur per comparatio- nem ad suum subjectum,videndum est an etiam ex hac parte possit diminui. Et si ita diminuatur, oportet hoc esse vel per aliquem actum, vel per solam cessationem ab actu. Per quam cessationem minuun- tur (imo et aliquando corrumpuntur) vir- tutes acquisita?. Propter quod de amicitia dicit Philosophus octavo Ethicorum, quod G multas amicitias inappellatio solvit, id est non appellare amicum, nec loqui cum eo. Et hoc ideo est, quoniam conservatio uni- uscujusque ex sua causa dependet. Ideo sicut virtutes acquisitee ex humanis acti- bus generantur, ita per actuum cessatio- nem diminuuntur, tandemque corrumpun- tur. Quumque caritas solum causetur a Deo, non minuitur neque corrumpitur ex actuum cessatione, dummodo desit pecca- tum seu culpa omissionis in ipsa cessa-

enim dum delinquit quis in minori, non est puniendus in majori. Deus quoque non plus se avertit ab homine, quam homo ab ipso. Unde qui inordinate se habet circa ea qua? sunt ad finem, non meretur detri- mentum pati in caritate. Hinc caritas nul- lo modo diminui potest directe. Indirecte tamen diminutio caritatis dici potest dis- positio ad corruptionem ipsius per ve- nialia, vel per cessationem ab exercitiis caritatis. Ha?c in Summa.

His Petrus compendio consonat : Cari- tas, inquiens, minui nequit secundum es- sentiam, neque ex parte agentis, videlicet Dei infundentis, quum sit causa proficien- di, non deficiendi ; nec ex parte suscipi- entis : quia nec per cessationem actus, quum non generetur ex actibus ; nec per inordinationem actus, quia illa aut tollit finem, et sic destruit caritatem, aut est in his qua? sunt ad finem, et illa inordinatio non attingit caritatem. Potest tamen se- cundum accidens minui quoad radicatio-

tione. — Diminutio igitur caritatis non D nem in subjecto : et hoc per inordina-

potest esse nisi vel a Deo, vel a peccato. Porro a Deo non causatur aliquis defectus in nobis, nisi per modum pcena?, secun- dum quod subtrahit gratiam in pcenam peccati. Non ergo in nobis caritatem di- minuit, nisi ob primam culpam nostram qua? vel effective vel meritorie sit cau- sa diminutionis caritatis. Peccatum autem mortale caritatem omnino corrumpit : et effective, quia caritati contrariatur; et me- ritorie, qnia qui contra caritalem Dei pec-

tionem actus, in quantum per venialia generatur dispositio contraria ; et etiam quantum ad fervorem per actus cessatio- nem, in quantum ex dissuetudine minui- tur obedientia virium inferiorum ad supe- riores. Ha?c Petrus.

Idem Richardus. Qui de hac re pene nil scribit nisi quod in pra?habitis dictis Tho- ma? conlinetur. Tangit tamen et aliam opi- nionem qualiter possit salvari, ut infra patcbit. — .Egidius quoque concordat.

63 D'.

AN CARITAS MINUATUR

57

Prseterea circa hsec scribit Durandus : Duo consideranda sunt hic. Primum est, an caritas possit diminui. Secundum est, an diminuatur secundum actum. Omnes autem concedunt, quod quantum est ex sua natura, possit diminui quemadmodum et augeri. Et hoc rationabiliter, quoni- am latitudinem graduum habet in quibus ejus natura potest salvari : et sicut talis forma per agens potest deduci de imper- fecto gradu ad perfectum, sic quantum est in se, potest reduci de gradu perfecto ad imperfectum. — Utrum autem perfe- ctio caritatis ita aliquando actu minua- tur, est duplex opinio. Una dicentium quod sic. Quorum ratio est, quoniam Deus non est causa corruptionis caritatis, nisi per aversionem voluntatis ab eo per pecca- tum mortale. Sed sicut voluntas totaliter avertitur a Deo per peccatum mortale, sic aliquantulum avertitur per veniale, juxta illud Augustini in libro Confessionum : Minus te, o Domine, amat, qui aliquid te- cum amat quod non amat propter te. Ergo sicut propter totalem aversionem peccati mortalis caritas omnino corrumpitur, sic propter partialem aversionem venialis mi- nuitur. Pro hac opinione videtur esse, quod in libro LXXXIII Qusestionum asse- rit Augustinus : Venenum caritatis est cu- piditas, et ubi est parva cupiditas, ibi magna caritas ; et ubi nulla cupiditas, ibi perfecta est caritas. Constat autem quod ssepe augetur cupiditas : ergo frequenter minuitur caritas. Item, demus quod duo sint in caritate sequali, et unus venialiter peccet, alius non : apparet quod uterque eorum non sit Deo sequaliter placens et carus. Ergo veniale facit unum eorum mi- nus carum, sicque diminuit caritatem. — Alia opinio est, quod caritas nunquam mi- nuitur quantum ad essentiam habitus : quia si posset sic minui, hoc esset per veniale peccatum. Quidquid autem potest minuere aliquid, potest illud tandem om- nino destruere : sicque per sola venialia caritas posset corrumpi. Et si hoc facto quis protinus moreretur, quserendum est

A an salvaretur, an potius damnaretur. Si salvaretur, ergo aliquis posset sine carita- te salvari ; si damnaretur, ergo pro solis venialibus quis adultse eetatis posset dam- nari. Insuper, quum caritas infusa sit fini- ta, si per venialia minuitur, toties possent venialia iterari quod totaliter destruerent caritatem : quod nullus concedit. Secundo probatur hoc sic : Ponatur quod aliquis sit in minimo gradu caritatis et venialiter peccet, quceritur an per veniale illud ca- ritas ejus diminuetur, an non. Si minue-

B tur, ergo et corrumpetur, quum sit mini- mi gradus : sicque solum unum veniale caritatem corrumpet. Si non, ergo eadem ratione nec aliud veniale diminuet eam. Tertio sic : Si veniale caritatem diminuit, ergo et prsemium quod caritati correspon- det minorabit, cujus minoratio poena est, utpote damnum : sicque pro solo veniali infligeretur poena seterna. — Hsec Duran- dus.Qui huic secundse opinioni magis con- sentit.

Amplius Guillelmus Parisiensis in tra-

C ctatu suo de Vitiis et virtutibus, circa finem primse partis, fortiter tenet carita- tem non posse diminui, jnter cetera lo- quens : Impossibile est virtutes infusas minui vel remitti. Nam per peccata mor- talia penitus exstinguuntur. Si autem per venialia minuerentur, aliquid de prsemio earum detraheretur : et sic poena seterna pro eis infligeretur, sicut jam tactum est. Ad hoc inducit varia argumenta jam prse- inducta, ex quibus concludit : Sufficiat tibi ex his, virtutes non posse diminui. Et

D hoc non est ex fortitudine aut impassibi- litate virtutum hujusmodi, sed ex divina justitia, quse pro veniali non patitur in- fligi pcenam seternam : quemadmodum Adam ante peccatum immortalis et in- vulnerabilis fuit, non naturali impassibi- litate, sed protectione divinse justitise, quse non permisisset eum tunc lsedi, si quis voluisset eum lsedere ferro vel igne. Prse- terea, dato quod decedat quis solum cum uno veniali peccato quod gratiam ejus di- minuit, non est dubium quin pro illo ve-

58

IN LIBRUM I SENTENTIARUM.

DIST. XVII : QU.EST. IX

niali in purgatorio expietur; nec remitte- tnr uisi fuerit expiatum, nisi poenitentia plena pro ipso agatur. Qua^rknus ergo an gratia quaB in illo fuil per veniale mino- rata. revertatur ad pristinam quantitatem seu intensionem, an non. Si sie, ergo re- snrget. et in judicio apparebit melior quam hine decessit : imo et sic in pur- gatorio erit Iocus merendi, quia pro statu suo quem in purgatorio per expiationem acquisivit, major gloria ei debetur quam pro statu in quo decessit; et sicut auctum est praemium, ita el meritum. Si autem veniali sic expiato, non restituitur ei gra- tia per peccatum illud detracta, punitur pro eadem culpa bis in id ipsum : quia punitur ipsa detractione diminutioneve gratia\ et pcena seu pcenitentia in pur- gatorio persoluta. — Ha?c Guillelmus : qui ad idem multipliciter arguit. Tamen ex horum solutione, aliorum suorum argu- mentorum pateret solutio.

Postremo de hac quspstione scribit Hen- ricus Quodlibeto quinto, qiuestione vicesi- ma tertia:Quantitatem seu magis et minus in formis non ponimus per comparatio- nem ad objectum vel subjectum, sed ex natura formarum qua? in suis essentiis latitudinem habent, seu partes virtuales multitudine sua integrantes quantitatem essentia? hujusmodi forma». Sic quoque augmentum et diminutio caritatis est ac- cipiendum ex natura caritatis.

Peccatum autem seu actus noster, non est causa augmenti aut diminutionis cari- tatis, nisi per modum meriti, ut sic Deus per accidens dicatur causa talis corrupti- onis aut diminutionis : per accidens, in quantum propter peccata nostra est causa earum. Defectns quippe culpa? nec per se nec per accidens est a Deo, nisi permis- sive. Defectus vero pcenalis est a Deo per accidens, videlicet propter peccata eorum quibus a Deo infligifur tanquam pcena. Si ergo caritas minueretur, hoc non esset nisi merito venialis peccali, vel fomitis cupiditate : ut sicut magna cupiditate cor- rumpitur, sic parva aliqualiter minuatur.

A Nam sicuf voluntate omnino aversa a Deo corrumpitur carilas, sic videtur diminui voluntate partim aversa per affectum ali- qualiter inordinatum circa creata, per quod retardalur a Dei amore,et minus ad ipsum afficitur. Amplius, fervor peccati venialis minuit caritatis fervorem. Sed fervor ac- tus non minuitur nisi diminutione habi- tus, quoniam actus est proportionabilis habitui : unde major caliditas ferventius calefacit. Sicque caritas per veniale vide- tur diminui, prspsertim quoniam (ut appa-

B ret) ex actibus multis venialium genera- tur in anima qusedam dispositio habitualis prava, inclinans ad vitia, ex qua caritas videtur diminui : ad contraria enim incli- nant. Etenim diminutio habilitatis incli- nandi potentiam, non est nisi ex diminu- tione habitus, eo quod habitus non sit nisi id quo potentia ad actum habilitatur et inclinatur. — Sed advertendum, quod ali- ter habent se habitus infusi ad potentias anima?, et aliter habitus acquisiti. Habitus namque acquisiti non sunt nisi pra?fata?

C habilitates ad actus consimiles in poten- tiis anima? actibus a quibus sunt generati vel per studium, inquisitionem aut pro- priam inventionem, quoad habitus intel- lectuales ; vel per exercitium, quoad mo- rales. Porro habitus infusi non sunt ipsa? habilitates in potentiis : quia sic non es- sent alterius rationis quam habitus acqui- siti, nec differrent ab illis nisi per gene- rans et per modum generandi, propter quem generatum non diversificat speci- em : quemadmodum non differret speci-

D fice calor naturaliter generatus ab igne in aqua, et supernaturaliter ibi productus a Deo. Sed habitus infusi sunt velut qua?- dam spirituales picturap, quasi colores in viribus anima? ipsis superadditi, a quibus habilitates qua?dam et inclinationes impri- muntur potentiis per ipsam substantiam habituum, et per supernaturales actus eo- rum circa sua objecta. Et quamvis actio- nes nostra? bona? non causant in nobis caritatem efficienler, vitiosa? tamen actio- nes nostra* eam per modum meritoria?

AN CARITAS MINUATUR

59

causee corrumpunt ; nec solum destruunt habilitates ad actus morales virtutum mo- ralium et infusarum